İrəvanda xal qalmadı mahnısı necə yarandı? TARİXÇƏ

Kulis.az "Miksteyp" rubrikasında "İrəvanda xal qalmadı" mahnısı haqqında materialı təqdim edir.

Azərbaycan musiqi xəzinəsində elə əsərlər var ki, onların həm yaranma tarixi, həm də daşıdığı mətn qatları xalqın estetik yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Ömrünü və sənətini milli musiqimizin inkişafına həsr etmiş görkəmli xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun repertuarına daxil olan və sonradan Xan Şuşinski, Yaqub Məmmədov kimi korifeylərin repertuarında yer alan "İrəvanda xal qalmadı" mahnısı məhz belə zəngin və maraqlı keçmişə malikdir.
Musiqişünaslıqda və xalq yaddaşında bu mahnının statusu ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Uzun illər boyu anonim folklor nümunəsi – xalq mahnısı kimi təqdim olunan bu bəstənin əslində konkret müəllifi vardır. Tarixi mənbələrə və arxiv qeydlərinə görə, mahnının sözləri və musiqisi məhz Cabbar Qaryağdıoğluna məxsusdur.

Rəvayətə görə, şuşalı Cabbar İrəvanda varlı bir şəxsin toy məclisini idarə edərkən bəy tərifi zamanı gəlinin atası zarafatla gəlinin də vəsf olunmasını istəyir. O dövrün adət-ənənələrinə görə, gəlini toy əhlinə göstərməzdilər. Vəziyyətdən çıxmaq üçün xanəndə qızın nişanələrini soruşur və öyrənir ki, onun üzündə qoşa xal var. Məhz həmin an məclisdə bədahətən olaraq yaranan bu misralar, qısa müddət ərzində dildən-dilə keçərək el nəğməsinə çevrilmiş, illər keçdikcə isə kollektiv yaddaşda "xalq mahnısı" kimi kök salmışdır.

Bundan əlavə, elmi və tarixi müzakirələrdə mahnının adındakı "xal" sözünün təhrif olunmuş "xan" sözü ola biləcəyi barədə fərziyyələr də irəli sürülsə də, musiqişünaslar bu cür iddiaların əsassız olduğunu, əsərin məhz məişət-lirik xarakter daşıdığını qeyd edirlər.
"İrəvanda xal qalmadı" mahnısının mətni ilk baxışdan oynaq, şən və dialoq formasında qurulmuş el təsnifi təsiri bağışlasa da, onun strukturunda dərin psixoloji detallar və xalq yumoru gizlənmişdir. Mətn aşiqin, elçinin və ya el şairinin qarşı tərəflə (cəmiyyətlə, xalqla) etdiyi maraqlı dialoq üzərində qurulub.

Mahnının açılış bəndindəki suallar ilk baxışda diqəəti cəlb edir:

"İrəvanda xal qalmadı,

O xal nə xaldır ora düzdürmüsən,

De görüm, nə xaldı qoşa düzdürmüsən?..."

Burada İrəvan şəhərinin adı təsadüfi seçilməmişdir; həmin dövrdə Qafqazın əsas mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvan mühitinin estetik zövqü, xanımlarındakı bəzək-düzək adətləri əsərə hopmuşdur. Üzdəki "xal" nişanəsi sadəcə fiziki gözəllik əlaməti deyil, həm də insanın fərdiliyini, təkrarolunmazlığını simvolizə edir.

Mətnin ən maraqlı və fəlsəfi yük daşıyan hissəsi isə aşiqin öz seçimini müdafiə etdiyi nəqarət hissəsidir:

"Xal mənim, yar mənim, ixtiyar mənim,

Xalxa nə borcdu belə düzdürmüşəm,

Yarım deyibdi, qoşa düzdürmüşəm..."

Bu misralar xalq poeziyasında şəxsi azadlığın və cəmiyyətin qınağına qarşı çıxan səmimi sevgi etirafının ən gözəl nümunəsidir.

Aşiq açıq şəkildə bildirir ki, onun seçimi, sevdiyi insanın xarici görkəmi və ya qurduğu münasibət kənar şəxslərin ("xalqın", "el-aləmin") müzakirə obyekti ola bilməz; bu, tamamilə onun öz daxili azadlığı və iradəsidir.

Mətnin sonrakı bölmələrində yer alan detallar – məsələn, İrəvandan gələn qutunun içindəki kəklikotu kimi xalq məişətinə məxsus elementlər əsərə xüsusi yerli kolorit, torpaq qoxusu və səmimiyyət qatır.

"İrəvanda xal qalmadı" sadəcə qədim bir musiqi nömrəsi deyil. O, Cabbar Qaryağdıoğlunun dahi yaradıcılığı ilə ərsəyə gələn, xalqın məişətini, yumorunu və sevgi fəlsəfəsini özündə birləşdirən ölməz bir sənət abidəsidir.