İnsan taleyi ilə oynamayın!

Kəmalə Aşumova: “Sizin vəzifəniz travmanı gücləndirmək deyil”

Çətin vəziyyətə düşən uşaqların hekayələri mətbuatda və sosial şəbəkələrdə tez-tez işıqlandırılaraq diqqəti cəlb edir, ictimai qınağa səbəb olur, problemlərinin həllinə kömək edir. Bununla belə, onlara izah etmək üçün bəzən əsas şeyi - uşaqların özlərinin təhlükəsizliyini və rifahını unudurlar.

“Ümidli Gələcək” Sosial Təşəbbüslər İctimai Birliyinin sədri, Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü Kəmalə Aşumova mövzuya dair AYNA.AZ-ın suallarını cavablandırıb. Deyib ki, ən yaxşı niyyətlə olsa belə, qurbanların şəxsi məlumatlarının açıqlanması, fotoşəkillərin və şəxsi həyatlarının təfərrüatlarının dərc edilməsi yolverilməzdir.

- Motiv nə qədər yaxşı görünsə də, bu, uşaq hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasıdır. Bu cür nəşrlər beynəlxalq standartlara zidd olmaqla yanaşı, həm də düzəlməz zərər verə bilər. Uşağın şəxsi həyatın toxunulmazlığı, şəxsi həyatına müdaxilədən qorunmaq hüququ var, xüsusən də travma yaşayıbsa. Hər hansı bir ictimai qeyd onu ağrılı təcrübəni yenidən yaşamağa məcbur edir. Belə hallar çox vaxt damğalanmaya, məktəbdə çətinliklərə, təcrid olunmağa səbəb olur.

- Bu məsələləri hansı beynəlxalq sənədlər tənzimləyir?

- İlk növbədə, Azərbaycanın ratifikasiya etdiyi BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyası. Burada açıq şəkildə qeyd olunur ki, 16-cı maddə şəxsi həyatın toxunulmazlığının qorunmasına təminat verir, 17-ci maddədə deyilir ki, dövlətlər uşağın inkişafı üçün faydalı məlumatların yayılmasını təşviq edir və onu zərərli məlumatlardan qorumaq üçün prinsiplər hazırlayır. 19-cu maddə zorakılığın və istismarın bütün formalarından qorunmağın zəruriliyini vurğulayır. Bundan əlavə, Uşaqlar haqqında Hesabatın Qlobal Təlimatları mövcuddur. Uşaqların özləri və ya valideynləri bununla razılaşsalar belə, bu, onlara zərər verə bilərsə, uşaqların üzlərinin göstərilməsini birbaşa qadağan edir.

Çoxları düşünür ki, valideynlər etiraz etmirsə, deməli, hər şey qaydasındadır. Amma uşağın hüquqları valideyn icazəsindən üstündür. Uşağın şüurlu şəkildə təbliğata razılaşmağa yetkinliyi yoxdur. O, məsələn, kamera qarşısında “həqiqəti söyləmək” tələb olunarsa, təzyiq hiss edə bilər. Və sonra, illər sonra bu müsahibə internetdə üzə çıxa bilər və yenidən onun utanmasına, travmasına, təcrid olunmasına səbəb ola bilər.

- Bizim qanunvericiliyimiz bu barədə nə deyir?

- Azərbaycan qanunvericiliyində də xüsusi normalar var. Belə ki, “KİV haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda uşaqların fərdi məlumatlarının yayılması ilə bağlı xüsusi müddəalar var. Bu qanunda uşaqların hüquq və mənafelərinin müdafiəsi məqsədilə media qurumları və jurnalistlər üçün müəyyən məhdudiyyətlər və tələblər müəyyən edilib. 15.1.5-ci maddəyə əsasən, şəxsin və onun qanuni nümayəndəsinin razılığı olmadan yetkinlik yaşına çatmayan şübhəlinin, təqsirləndirilən şəxsin və ya zərərçəkmiş şəxsin şəxsiyyətini müəyyən etməyə imkan verən hər hansı məlumatın yayılması qadağandır. 14.1.15-ci maddəyə uyğun olaraq, kütləvi informasiya vasitələrində dərc edilmiş və ya yayılmış məlumatlar “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” Qanunun tələblərinə uyğun olmalıdır. 14.1.8-ci maddə şəxsin razılığı olmadan onun şəxsi və ailə həyatına aid məlumatların yayılmasını qadağan edir. Maddə 15.1.2: məlumat mənbəyinin kimliyinin onun razılığı olmadan açıqlanmasına yol verilmir. “Uşaqların zərərli informasiyadan müdafiəsi haqqında” Qanun da yetkinlik yaşına çatmayanların informasiya təhlükəsizliyini tənzimləyir, onların fiziki və psixi sağlamlığına xələl gətirə biləcək məzmunun yayılmasını məhdudlaşdırır.

- Bu cür nəşrlərin ziyan vurduğu konkret hallar varmı?

- Təəssüf ki, bəli. İngiltərədə zorakılığın qurbanı olan bir uşağq iştirak etdiyi televiziya süjetindən sonra məktəbdə zorakılığa məruz qalıb. Ailə başqa şəhərə köçməli olub. Polşada jurnalist zərərçəkmiş uşağın fotosunu məhkəmənin icazəsi olmadan dərc edib və məsuliyyətə cəlb edilib. ABŞ-da qəyyumlar palatasının məişət zorakılığı kontekstində çəkilmiş fotoşəkilləri mediada dərc edildikdən sonra məhkəməyə müraciət etdilər və məhkəməni qazandılar.

Azərbaycana gəlincə, bu qəbildən olan son pozuntulardan birini qeyd etmək istərdim. Bu yaxınlarda bir neçə qız evi tərk etdi. Tezliklə tapılaraq ailələrinə qaytarıldılar. Onların yaşayış yerini öyrənən, qohumları ilə danışan, özləri ilə danışan jurnalistlər oldu. Bəzi nəşrlərdə üzlər göstərilməsə də, məlumatlarda qızların anonimliyi yenə də tez-tez pozulurdu. Ailə və uşaqlarla işlədiyimiz üçün işimizdə belə hallara tez-tez rast gəlirik.

- Bu cür aktual məsələlərin işıqlandırılmasının etik üsulları haqda nə düşünürsünüz?

- Məsələn, animasiyadan istifadə, tündləşdirmə, adların dəyişdirilməsi kimi variantlar var. Siz siluet göstərə, kadrarxası səsdən istifadə edə bilərsiniz. Hadisəni danışarkən uşağın ləyaqətini qurban vermək olmaz. Bizim təşkilat mütəmadi olaraq bu mövzularda təlimlər keçir. Amma bu da redaksiya siyasətinin tərkib hissəsi olmalıdır. Belə məsələləri işıqlandıran jurnalistlərə demək istəyirəm ki, siz təkcə materialla məşğul olmursunuz, kiminsə taleyi ilə məşğul olursunuz. Və çox vaxt çox kövrək taleli biri ilə. Sizin vəzifəniz travmanı gücləndirmək deyil, qoruyucu olmaqdır. Peşəkarlıq təkcə sual vermək deyil, həm də onun zərər verə biləcəyini bilib, nəyisə soruşmamaqdır.