İntibahın “gizli” qaynağı: Avropa müsəlman Şərqinin təsirini niyə “unudur”?

Avropa intibahı çox zaman yalnız Avropanın daxili oyanışı, öz keçmişinə dönüşü və klassik antik dövrə əsaslanan mədəni dirçəliş kimi təqdim olunur. Halbuki bu oyanışın arxa fonunda dayanan daha dərin və çoxşaxəli təsirlər mövcuddur. Onlardan biri, bəlkə də, ən çox “unudulanı” müsəlman Şərqinin, xüsusilə Əndəlüsün, Bağdadın, Qahirənin və Buxaranın Avropa intellektual inkişafına verdiyi təsirdir. Avropanın elm və mədəniyyətinin nisbətən tənəzzülə uğradığı orta əsrlərdə İslam dünyası elmin, fəlsəfənin, tibbin, riyaziyyatın və incəsənətin çiçəklənməsi ilə səciyyələnən qızıl dövrünü yaşayırdı. Müsəlman alimlərinin topladığı biliklər sonralar İntibah dövründə Avropanın intellektual yüksəlişində əsas rol oynadı.

IX–XII əsrlərdə İslam dünyası artıq elm, fəlsəfə və sənətdə zirvəyə doğru yüksəlirdi. Abbasilərin dövründə Bağdad “Darülhikmə”nin timsalında qədim yunan, fars və hind biliklərinin ərəb dilinə tərcümə edildiyi, yenidən şərh olunduğu və orijinal nəzəriyyələrlə zənginləşdirildiyi bir mərkəzə çevrilmişdi. Əbu Yusif əl-Kindi, Əl-Fərabi, İbn Sina və İbn Rüşd kimi nəhəng fiqurlar təkcə İslam dünyasının deyil, insan düşüncəsinin ümumi xəzinəsinə böyük töhfələr verdilər. Müsəlman alimləri Aristotel, Platon, Evklid və Ptolemey kimi qədim yunan və Roma filosoflarının və alimlərinin bir çox əsərlərini ərəb dilinə tərcümə edərək qoruyub saxladılar. Bu tərcümələr sonralar Avropada latın dilinə tərcümə edilərək, qədim bilikləri yenidən avropalı ziyalıların ixtiyarına verdi və İntibah dövrünün əsaslarından birinə çevrildi.

Müsəlman alimləri nəinki qədim biliyi qoruyub saxladılar, həm də onu əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirdilər, müxtəlif elmi fənlərə öz orijinal töhfələrini verdilər. Xüsusilə, riyaziyyat, astronomiya, tibb, kimya və optika elmlərində böyük uğurlar qazandılar. Bu nailiyyətlər Avropaya çatdırıldı və İntibah dövründə Avropa elminin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi.

Ərəb rəqəmlərinin tətbiqi və Əl-Xarəzmi kimi müsəlman riyaziyyatçıları tərəfindən cəbrin inkişafı riyaziyyatda inqilab etdi və Avropada gələcək elmi tərəqqinin əsasını qoydu. Müsəlman astronomlarının səma cisimlərinin müşahidəsi və astronomik alətlərin işlənib hazırlanmasında əldə etdiyi nailiyyətlər Avropa astronomiyasının inkişafında mühüm rol oynadı.

İslam incəsənəti və memarlığı, xüsusilə İspaniya (Əndəlüs) və Siciliyada dekorativ elementlər, ornament və memarlıq üslubları vasitəsilə Avropa İntibah sənətinə təsir göstərdi.

Maraqlıdır ki, bu zəngin biliklərin Avropaya keçidi planlı bir “bilik ixracı” ilə deyil, tarix boyu baş verən ticarət, müharibə və mədəni əlaqələr vasitəsilə gerçəkləşdi. Əndəlüs İslam İspaniyası bu keçid nöqtəsinin əsas arteriyası oldu. Kordova, Toledo və Qranada kimi şəhərlərdə ərəb dilindən latın dilinə aparılan tərcümə fəaliyyəti nəticəsində Avropa ilk dəfə Aristoteli İbn Rüşdün şərhləri ilə tanıdı. İbn Sinanın “Əl-Qanun fi-t-Tibb” əsəri əsrlərlə Avropa universitetlərində əsas tibbi dərslik kimi istifadə olundu.

Bəs bu təsir niyə tez-tez “unudulur”? Bu sualın cavab tarix yazanların seçimlərində gizlənir. Avropa öz intibahını xristian irsi və klassik antic dövr üzərində qurmağa çalışdı və İslam mədəniyyətinin bu inkişafda oynadığı rolu gizlətdi və ikinci dərəcəli hesab etdi. Halbuki elmin universal mahiyyəti fərqləri aşaraq, mədəniyyətlər arasında körpü salır. Müsəlman Şərqi bu körpülərdən ən mühümünü inşa etmişdi.

Əslində, intibah, sadəcə, yenidən doğuluş deyil, eyni zamanda, tanımaq, etiraf etmək və paylaşmaqdır. İslamın qızıl dövrünün alimləri – adları bəzən dəyişdirilmiş, bəzən unudulmuş bu müdriklər Avropa elminin və fəlsəfəsinin “səssiz müəllimləri” oldular. Məhz onların verdiyi işıqda Avropa öz yolunu daha aydın görə bildi.

Bu gün intibahı yalnız Florensiya ilə yox, həm də Bağdad və Qranada ilə birgə düşünmək, tarixin ədalətini bərpa etmək deməkdir. Müsəlman Şərqinin Avropa intibahına təsiri təkcə keçmişin deyil, gələcəyin də harmoniyasıdır. Ən əsası, tarix yalnız keçmişə baxış deyil, həm də gələcək üçün ədalətli yaddaş formalaşdırmaq vasitəsidir. Qərb bu faktı unutmamalıdır!

S.ELAY
XQ