İran ABŞ müharibəsi kimə lazımdır? RAKURS

2026-cı il fevralında başlayan ABŞ–İsrail hücumlarından sonra İranla müharibə artıq altıncı aya keçib və Hormuz boğazındakı gərginlik qlobal enerji bazarını ciddi silkələyir. Bəs, kim nə qazanmağa çalışır?

ABŞ İranın nüvə və raket imkanlarını zəiflətmək, Tehranın regional təsirini azaltmaq və körfəzdə ABŞ-ın strateji mövqeyini qorumaq istəyir. Vaşinqton həmçinin İranı daha sərt nüvə razılaşmasına məcbur etməyə çalışır.

İsrail İranın nüvə proqramını və ölkəsinə qarşı hərbi imkanlarını uzunmüddətli təhlükə kimi görür. Buna görə İranın hərbi potensialının zəiflədilməsi İsrail üçün birbaşa strateji məqsəddir.

İran hakimiyyəti isə müharibəni həm xarici təzyiqə müqavimət, həm də hakimiyyətin daxildə səfərbərlik və legitimlik vasitəsi kimi istifadə edə bilər. Eyni zamanda Tehran Hormuz üzərindəki təsirini ABŞ-a qarşı əsas rıçaqlardan biri kimi saxlayır.

Müharibə Rusiya və Çinin birbaşa ideal ssenarisi deyil, amma ABŞ-ın resurslarının Yaxın Şərqdə bağlanması və ABŞ-ın strateji diqqətinin bölünməsi onlara müəyyən geosiyasi imkanlar yaradır. Çin isə həm İranla, həm də Körfəz ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrə malik olduğundan müharibənin uzanmasından ciddi iqtisadi zərər də görür.

Enerji və müdafiə şirkətləri müharibənin ən konkret iqtisadi benefisiarlarından bəziləri bunlardır. Neftin bahalaşması enerji sektoruna, silah və sursat tələbinin artması isə müdafiə sənayesinə əlavə gəlir gətirə bilər. Münaqişənin ilk aylarında müdafiə podratçıları və enerji şirkətlərinin gəlirlərinin artdığı barədə təhlillər də dərc olunub.

Amma ən maraqlı məqam budur, müharibənin “qalibi” ilə müharibənin “davam etməsində maraqlı olanlar” eyni şey deyil. Məsələn, neftin bahalaşması bəzi şirkətlərə xeyir verə bilər, amma eyni zamanda ABŞ, Avropa və Asiyada inflyasiyanı və nəqliyyat xərclərini artırır. Hazırda Brent neftinin təxminən 94 dollar/barrel səviyyəsinə qalxması bunun əyani nümunəsidir.

Ən düzgün çərçivə belədir, bu müharibə bir nəfərin və ya bir ölkənin “layihəsi” deyil. ABŞ, İsrail, İran, Körfəz ölkələri, Çin və Rusiyanın bir-birindən fərqli strateji məqsədlərinin toqquşmasının nəticəsidir. Ən böyük itirənlər isə sıravi iranlılar, israillilər və region xalqları, həmçinin qlobal iqtisadiyyatdır.

Reallıq...

Altı ay əvvəl, 19 fevralda Donald Tramp Air Force One təyyarəsində İranın "razılaşma əldə etmək" üçün "ən çox 10-15 gün" vaxtının olduğunu və İranın bu müddətə əməl etməməsi halında "çox pis şeylərin" baş verəcəyini elan etdi. Geriyə baxanda bu, ultimatum deyil, tarix üçün alibi axtarışı idi: hər kəs bilməli idi ki, Amerika prezidenti dürüstcə "asan yolla" razılığa gəlməyə çalışıb. Bəlkə də 28 fevralda İranı sarsıdan zərbələrə hazırlıq əmri həmin gün həmin təyyarədə verilib. Zəfər anını gözləməkdən zövq alan Tramp, şübhəsiz ki, bundan sonra nələrin baş verəcəyini, tezliklə hansı "çox pis şeylərin" baş verəcəyini və kimin başına gələcəyini bilmirdi.

İranla müharibə, necə bitməsindən asılı olmayaraq, reallıqdan kənar bir siyasətçinin verdiyi qərarların uzunmüddətli dəyərini acı bir xatırlatma kimi tarixə düşəcək. Altı ay sonra Trampın irəli sürdüyü "sazişin" ilkin məqsədi (İranın nüvə proqramının ləğvi) barədə Trampdan başqa heç kim danışmır. Hörmüz boğazının açılması hazırda Amerika diplomatiyası üçün ən vacib vəzifədir.

Ərəb dünyasındakı ABŞ müttəfiqləri də öz təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün mübarizə aparırlar, çünki məlum olur ki, Amerika müdafiə "çətiri" onları heç nədən qoruya bilmir. Dubay və Ər-Riyada hücum edən dronlar və raketlər Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında ittifaq üçün yol açıb. Bu, artıq İsraili narahat edir, çünki Amerika dedi-qodularına görə, Tramp onun qorunması üçün İran macərasına başlayıb. Türkiyə getdikcə güclənir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan orada hakimiyyətdədir. Yaxın Şərq radikal qrupları diqqətlərini İrandan Türkiyəyə yönəldə bilərmi? HƏMAS artıq qərargahını İstanbula köçürməyə hazırlaşır. Yeri gəlmişkən, Türkiyə NATO üzvüdür və hələ də (yalnız nəzəri olaraq olsa da) AB-yə qoşulmağa can atır.

Amerikanın Avropa müttəfiqləri artıq müharibədən o qədər də həyəcanlanmasalar da, yeni bir problemlə qarşılaşıblar - Türkiyə. Fars körfəzindən sabit neft tədarükünün pozulması səbəbindən Avropa əhəmiyyətli maddi itkilərə məruz qalıb. Avropalılar Trampın isterikaya dözməli olublar, İrana hücumlarına dəstək olmamalarından və ya heç olmasa yersiz dəstəyə görə narazıdırlar. Bundan əlavə, İran şəhərlərinə atılan hər bir Amerika raketi, potensial olaraq ABŞ-ın Ukraynaya ötürdüyü bir raketin azalması deməkdir. Bəlkə də Rusiya bundan faydalanır və Trampın müharibəsinin arxasındakı səbəb Kremlə yaxşılıq etməkdir? Bu da ehtimal olunmur. Əgər bu, həqiqətən baş verərsə (hələ baş verməyib), Ukraynaya Amerika silah təchizatının azalması yalnız Avropa NATO ölkələrindən təchizatın artmasına səbəb olacaq. Tramp istəsə belə, Ukraynanı yalnız ABŞ-ın təmin edə biləcəyi müdafiə xidmətlərindən məhrum edə bilməyəcək. Belə bir vəziyyətdə həmişə Konqres, prezidentpərəst Respublikaçılar Partiyası və Ukraynapərəst konsensusun hökm sürdüyü Amerika cəmiyyəti var. Hətta qlobal neft qiymətlərinin artması belə Rusiya iqtisadiyyatı üçün o qədər də böyük bir təkan olmadığını sübut etdi, çünki bundan yararlanmaq qabiliyyətinə hələ də aradan qalxmamış amillər təsir göstərir. Bunlara sanksiyalar, "premium" Avropa bazarının Rusiyaya bağlanması və daha çox şey daxildir.

Trampın İranla müharibəyə başlamaq qərarı bir sıra hadisələrə səbəb olub ki, bu da nəticədə təkcə Amerikanın deyil, bütün mövcud beynəlxalq münasibətlər sistemini gücləndirmək əvəzinə, zəiflədib. Uduzanlar çoxdur və demək olar ki, heç kim bu fürsətdən yararlanmır. Həmçinin yadda saxlamaq lazımdır ki, bu müharibəni keçmiş zamanda təsvir etmək mümkün deyil. Beləliklə, dünya hələ də onun tam dəhşətli nəticələrini yaşamayıb.

V.VƏLİLİ