İran Azərbaycan müharibəsi: “Səhər Azəri” ilə açılan səhər TƏHLİL

Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. İran isə bu müstəqilliyə tankla yox, ekranla cavab verdi-“Səhər Azəri” həmin cavabın ilk ideoloji cəbhəsi oldu.

Azərbaycan 1991-ci ilin oktyabrında müstəqilliyini elan etdi. Bu tarix region üçün sadəcə siyasi akt deyildi. Bu, ideoloji sərhədlərin dəyişməsi idi. Və İran bunu hamıdan tez anladı. Elə buna görə də Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən dərhal sonra, 1992-ci ildə İrandan azəri türkcəsində yayımlanan “Səhər Azəri” kanalı fəaliyyətə başladı. Bu zaman ardıcıllığı təsadüf deyil. Bu, instinktiv dövlət reaksiyasıdır.

“Səhər Azəri” İran İslam Respublikasının Dövlət Radio və Televiziya Təşkilatına bağlı “Səhər” beynəlxalq yayım şəbəkəsinin Azərbaycan dilindəki xidmətidir. Kanal 1992-ci ildən etibarən fasiləsiz şəkildə yayım aparır və bütün bu illər ərzində xətt dəyişməyib. Dəyişən yalnız ritorikanın formasıdır. Mahiyyət isə sabit qalıb: müstəqil Azərbaycan ideyasını zəiflətmək, onu suveren aktor kimi yox, idarə olunan obyekt kimi göstərmək.

Burada əsas sual ortaya çıxır. “Səhər Azəri” İranın ilk xarici dilli media layihəsidirmi. Xeyr. İran bundan əvvəl ərəb dilində radio və televiziya yayımı aparıb. Amma fərq buradadır. Ərəb dünyasına yönəlmiş yayım məzhəb üzərindən qurulub. Şiə ideologiyası əsas silah olub. Azərbaycanla bağlı isə məzhəb kifayət etmirdi. Burada milli kimlik, dövlətçilik, dil və tarix bir araya gəlirdi. İran ilk dəfə bu miqyasda milli kimliklə üz-üzə qalırdı.

Məhz buna görə “Səhər Azəri” İranın informasiya strategiyasında yeni mərhələ idi. Bu, ilk dəfə idi ki, Tehran konkret bir xalqı, konkret bir dövləti və konkret bir milli yaddaşı televiziya səviyyəsində hədəf alırdı. Diqqət çəkən məqam budur ki, həmin dövrdə İranın nə kürd dilində, nə türkmən dilində, nə də digər etnik dillərdə bu səviyyədə beynəlxalq ideoloji televiziya yayımı yox idi. Kürdlər üçün radio proqramları olub, amma televiziya səviyyəsində sistemli, xaricə yönəlmiş ideoloji platforma ilk növbədə azəri türkcəsində quruldu.

Bu fakt bir şeyi açıq göstərir. İran üçün təhlükə türk dili deyil. İran üçün təhlükə müstəqil Azərbaycan dövlətidir. Çünki bu dövlət İranda yaşayan milyonlarla azəri üçün alternativ siyasi model deməkdir. Dövlət ola bilər, dil dövlət dili ola bilər, ordu ola bilər, sekulyar sistem ola bilər. Bu ideya Tehranın ideoloji əsaslarını sarsıdır.

“Səhər Azəri”nin xətti də bunu sübut edir. Kanal illərdir eyni tezisləri dövr etdirir. Azərbaycan guya suveren deyil. Guya Qərbin və İsrailin layihəsidir. Azərbaycan Türkiyənin kölgəsindədir. Qarabağ qələbəsi ya kiçildilir, ya da regional risk kimi təqdim olunur. Sekulyar dövlət modeli iman zəifliyi kimi göstərilir. İran modeli isə dolayı yolla “əsl yol” kimi təqdim edilir. Bu, klassik ideoloji aşındırma texnikasıdır.
İran informasiya müharibəsində dillərə görə strategiya qurur. 
Azərilərə milli kimlik üzərindən hücum edir. Ərəb auditoriyasına isə məzhəb üzərindən. Ərəb dilində yayımlanan kanallarda Səudiyyə Ərəbistanı Qərbin kuklası kimi təqdim olunur, sünni dünyası legitimlikdən salınır, İran özünü müqavimət oxunun mərkəzi kimi göstərir. Yəni azərilərə dövlətçiliyi şübhə altına alır, ərəblərə isə dini liderlik iddiası satır.

Bu nöqtədə maraqlı bir asimetriya ortaya çıxır. Səudiyyə Ərəbistanı fars dilində İran cəmiyyətinə yönəlik ideoloji televiziya aparırmı. Xeyr. Dövlət səviyyəsində belə bir strategiya yoxdur. Səudiyyə İranla dövlətlərarası rəqabət aparır, amma dillər və etnik kimliklər üzərindən parçalama siyasəti yürütmür. Bu da göstərir ki, İranın yanaşması daha aqressiv, amma eyni zamanda daha qorxuludur.

“Səhər Azəri”nin metodları da tanışdır. Bu metodlar vaxtilə “Sputnik Azərbaycan”ın, eləcə də bəzi Qərb təbliğat platformalarının istifadə etdiyi üsullarla üst-üstə düşür. Fərq ideologiyadadır, metod eynidir. Suverenliyi şübhə altına almaq, milli qərarları xarici təsir kimi göstərmək, cəmiyyətdə daxili parçalanma yaratmaq. Kanal nadir hallarda konkret ad çəkir. Əvəzində “Bakı mediasında bəzi çevrələr”, “xaricdə yaşayan azəri yazarlar”, “pan-türkist analitiklər” kimi kateqoriyalar yaradır. Bu, təhlükəsizlik məktəblərinin klassik texnikasıdır.

Bütün bu mənzərədə ən ağrılı məqam Azərbaycandakı boşluqdur. Azərbaycanda bu gün bütöv Azərbaycan ideyasını rasional, dövlətçilik çərçivəsində, beynəlxalq auditoriyaya sistemli şəkildə izah edən institusional media mərkəzi yoxdur. Fərdi səslər var, amma mərkəz yoxdur. Halbuki belə bir mərkəzin yaranması İranı ideoloji baxımdan çıxılmaz vəziyyətə qoya bilərdi. Çünki bütöv Azərbaycan ideyası separatizm deyil, yaddaşdır. Sərhəd yox, tarix danışır. Və bu ideyaya Tehran cavab verməkdə çətinlik çəkir.

Bütöv Azərbaycan ideyası İran üçün hərbi təhlükə deyil. O, ideoloji kabusdur. Çünki bu ideya məzhəbi aşır, dili aşır, dövlətin monolitliyini sual altına alır. Ən təhlükəlisi isə odur ki, bu ideya emosional şüar kimi yox, rasional siyasi konsept kimi təqdim oluna bilər.

İranın ən zəif ideoloji nöqtəsi də məhz buradadır.

İranın ən zəif ideoloji nöqtəsi də məhz buradadır. Rejim milli kimliklə barışa bilmir. Etnik müxtəlifliyi yalnız təhlükə kimi oxuyur. Vahid, cəlbedici siyasi model təklif edə bilmir. Son günlərdə İranda baş verən dəhşətli olaylar bu sadə həqiqəti yenidən ortaya çıxardı. Məhz Azəri kimliyi bu zəifliyi ən açıq şəkildə ifşa edir.

Azərbaycan informasiya cəbhəsində üstünlük qazanmaq istəyirsə, reaktiv yox, proaktiv olmalıdır. Qərb düşüncə mexanizmi bunu çoxdan sübut edib. Öz narrativini qurmaq, faktı analizlə birləşdirmək, dəyər və marağı eyni anda təqdim etmək. Dövlətçilikdən çıxmadan milli ideyanı qorumaq. Media təkcə xəbər yox, mənalar istehsal etməlidir.

“Səhər Azəri”nin 1992-ci ildən bu günə qədər fəaliyyətdə qalması bir həqiqəti göstərir. İran üçün Azərbaycan problemi bitməyib. Sadəcə forması dəyişib. Bu gün problem Azərbaycanın varlığı yox, onun ideoloji cazibəsidir...

Elbəyi Həsənli. Sürix

MİA.AZ