İran hadisələri fonunda Rusiya RAKURS

Putin Rusiya enerji şirkətlərini qiymətlərin artmasından yararlanmağa çağırıb

Rusiya yaxın müttəfiqi, “dar günün dostu” İran ətrafında baş verənlərdən narahat görünmür. Ara-sıra zəif səsi gəlsə də əvvəlki hədə-qorxusundan əsər-əlamət qalmayıb, sanki növbənin ona çatdığını anlamağa başlayıb. İranın Rusiyanın dostu olduğu üçün vurulduğunu, daha doğrusu cənub qonşumuzun şimal ayısının güdazına getdiyini bilməyən az adam tapılar. Amma nə İran səmasında millənən, bombalar səpən ABŞ və İsrail təyyarələrinin nəriltisi, nə ölüm saçan raketlərin gurultusu, nə şəhərlərə dolu kimi yağan dronların uğultusu Kremlin qalın divarlarından o tərəfə keçmir, deyə bilmərik. Sadəcə, Moskva dostlarının itkisi ilə barışmış kimi görünür. Amma maraqlarına uyğun gələndə danışa, hətta səsinin tonunu artıra da bilirlər…

Səssizliyi pozan Putin Yaxın Şərqdəki münaqişənin yanacaq-enerji sektorunda qlobal logistikanı dəyişdirəcəyini və hazırkı yüksək əmtəə qiymətlərinin "müvəqqəti" olduğunu etiraf edib. Rusiya prezidenti hesab edib ki, Hörmüz boğazının blokadası səbəbindən bir neçə Yaxın Şərq ölkəsində neft hasilatı növbəti ay ərzində tamamilə dayana bilər və ixracın qarşısını alır. "Keçən il dünyanın dəniz yolu ilə neft ixracının təxminən üçdə biri, yəni gündə təxminən 14 milyon barel Hörmüz boğazından keçib. Bunun təxminən 80%-i Sakit okean regionundakı ölkələrə göndərilib. İndi bu marşrut faktiki olaraq bağlıdır", - deyə o, qlobal neft və qaz bazarı ilə bağlı görüşdə bildirib.

Rusiya liderinin sözlərinə görə, karbohidrogen bazarında artıq logistika problemləri yaranıb və bu da Yaxın Şərq ölkələrini daşan neft anbarları fonunda istehsalı azaltmağa vadar edib. O, Hörmüz boğazından istifadə etmədən Yaxın Şərq neft tədarükünün tamamilə yenidən istiqamətləndirilməsinin hazırda qeyri-real olduğunu bildirib və iddia edib ki, logistikanın dəyişdirilməsi nəinki uzun müddət çəkəcək, həm də əhəmiyyətli infrastruktur xərcləri, dəniz terminallarının genişləndirilməsi və s. tələb edəcək. Əlbəttə ki, bu, həm də yoxa çıxmamış yüksək siyasi risklərlə əlaqələndiriləcək.

Bununla belə, Putin Yaxın Şərqdəki münaqişə fonunda yanacaq-enerji sektorunda qlobal logistikanın dəyişəcəyini, eləcə də hazırkı yüksək əmtəə qiymətlərinin "müvəqqəti" olduğunu etiraf edib. Buna görə də o, Rusiya enerji şirkətlərini "mövcud vəziyyətdən, xüsusən də borc yükünü və yerli banklara olan borclarını azaltmaq üçün əlavə ixrac gəlirlərindən istifadə etməklə" yararlanmağa çağırıb.

Xatırladaq ki, Səudiyyə Ərəbistanı neft hasilatını azaltmağa məcbur olub. İran isə əvvəllər Hörmüz boğazını bağlamaq üçün heç bir tədbir görmədiyini, lakin gələcəkdə bunu edə biləcəyini bildirib. Ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi "tankerlərin oradan keçməkdən qorxduğunu" bildirib.

Tramp Putinlə nədən danışıb?

Rusiya və Amerika prezidentləri ötən ilin sonlarından bəri ilk dəfə telefonla danışıblar. Rusiya mediasının xəbərinə görə, bu barədə Putinin köməkçisi Yuri Uşakov məlumat verib. Onun sözlərinə görə, söhbət Amerika liderinin təşəbbüsü ilə baş tutub. Söhbət zamanı tərəflər İran ətrafındakı münaqişəyə diqqət yetiriblər və Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin həlli üçün danışıqları da müzakirə ediblər. Uşakov qeyd edib ki, Putin İran ətrafındakı vəziyyətin sürətli siyasi və diplomatik həllinə yönəlmiş "bir sıra mülahizələri" ifadə edib.

Kreml lideri həmçinin ABŞ-ın və Trampın Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin həlli üçün şəxsən vasitəçilik səylərini yüksək qiymətləndirib. "Amerikalılara Rusiya qoşunlarının "kifayət qədər uğurla irəlilədiyi" təmas xətti boyunca hazırda baş verənlərin təsviri verilib. Bu, "Kiyevdəki rejimi" münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinə təşviq etməli olan amildir", - Putinin köməkçisi bildirib. Uşakov əlavə edib ki, söhbət "işgüzar, səmimi və konstruktiv" olub. Bu, Putinin Trampla 2025-ci ilin sonlarından bəri ilk söhbətidir. Söhbət təxminən bir saat davam edib.

Xatırladaq ki, Tramp əvvəllər Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə qarşı qıcıqlandığını bildirərək, Rusiya ilə sülh müqaviləsinin bağlanması prosesini ləngitdiyinə inandığını iddia etmişdi. Məlum olduğu kimi, bu həftəyə planlaşdırılan Ukrayna, ABŞ və Rusiya nümayəndə heyətləri arasında üçtərəfli danışıqlar Amerika tərəfinin təklifi ilə təxirə salınıb.

Rusiya muzdlu strategiyasını dəyişdirib

Əvvəllər yarı-leqal sxemlərə və qeyri-rəsmi kanallara əsaslanırdı, indi isə Rusiyanın diplomatik və mədəni missiyaları getdikcə daha çox işə qəbul mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərir. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə üçün Rusiya ordusuna əcnəbilərin cəlb edilməsinə yanaşmasını dəyişdirib. Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə Şurasının Dezinformasiyaya Qarşı Mübarizə Mərkəzinə görə, işə qəbul artıq sistematikdir.

Robert Lansing İnstitutunun araşdırmasına görə, əvvəllər əsasən qapalı mesajlaşma qrupları, gizli şirkətlər, işə qəbul brokerləri və s. kimi yarı-leqal sxemlərə və qeyri-rəsmi kanallara əsaslanırdısa, qitədəki Rusiya diplomatik və mədəni missiyaları indi getdikcə daha çox işə qəbul mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərir. Mövcud məlumatlara görə, Rusiya tərəfində döyüşən 1400-dən çox Afrika vətəndaşı artıq müəyyən edilib. Bundan əlavə, ən azı 316 nəfərin öldüyü təsdiqlənib və onların xeyli hissəsi cəbhəyə gəldikdən bir aydan az müddət sonra ölüb.

Qeyd olunur ki, onların çoxu seçim prosesi zamanı mülki iş yerləri vədləri ilə yanlış istiqamətləndirilib. Bəzi Afrika ölkələrinin hökumətlərinin sərt reaksiyasından sonra Rusiya vətəndaşlarını işə götürməyi dayandırıb və ölkələrin qeyri-rəsmi "qara siyahısı" yaradıb. Bunun əvəzinə, qitənin digər ölkələrində işə qəbul davam edir. İntizamlı Fəaliyyət Mərkəzi bildirib ki, "Afrika ilə dostluq" və müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə haqqında ritorikaya baxmayaraq, Kreml qitənin həssas gəncliyini müharibəsi üçün resurs kimi effektiv şəkildə istismar edir. Ukrayna xarici işlər naziri Andrey Sibiqanın dediyi kimi, Afrika ölkələrindən olan 1700-dən çox vətəndaş Rusiya tərəfində Ukraynaya qarşı vuruşur.

ABŞ Rusiyaya qarşı neft sanksiyalarını ləğv edir?

Ağ Ev rəhbəri sanksiyaların müvəqqəti olaraq ləğv ediləcəyini bildirib, lakin onların yenidən tətbiq olunma ehtimalını istisna etməyib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp qlobal qiymətləri sabitləşdirmək üçün Rusiya neftinə qarşı sanksiyaların ən azı qismən ləğv olunduğunu elan edib. O, bu açıqlamanı mətbuat konfransında verib. "Qiymətləri aşağı salmaq üçün bəzi neftlə bağlı sanksiyaları ləğv edirik. Bəzi ölkələrə qarşı sanksiyalarımız var, amma vəziyyət düzələnə qədər bu sanksiyaları ləğv edirik", - deyə Tramp bildirib.

Lakin o, sanksiyaların yenidən tətbiq olunma ehtimalını da istisna etməyib. "Kim bilir, bəlkə də onları yenidən tətbiq etmək məcburiyyətində qalmayacağıq", - deyə Tramp əlavə edib. O, həmçinin Hörmüz boğazında təhlükəsiz naviqasiyanı təmin edəcəyinə söz verib. "Vaxt çatanda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri və tərəfdaşları lazım gələrsə, tankerləri boğazdan keçirəcəklər. Ümid edirəm ki, bu, lazım olmayacaq, amma lazım olarsa, biz onları tam şəkildə müşayiət edəcəyik", - deyə Ağ Ev rəhbəri bildirib.

O, əlavə edib ki, neft qiymətlərinin artması ABŞ-a təsir etməyib. "Bu, bizə təsir etdiyindən daha çox digər ölkələrə təsir edir. ABŞ-a əslində təsir göstərilməyib. Bizim çoxlu neftimiz var!", deyən Tramp əlavə edib ki, ABŞ-ın ölkənin ehtiyac duyduğundan daha çox neft və qaz ehtiyatı var. Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə telefonla danışığı zamanı İran ətrafındakı münaqişəni və Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin həlli üçün danışıqları müzakirə ediblər. Tramp həmçinin İranla müharibənin "demək olar ki, bitdiyini" bildirib, çünki Tehranın demək olar ki, heç bir hərbi qüvvəsi qalmayıb.

Kubaya "dostcasına" təslim olmaq təklifi

Rusiyanın taleyin ümidinə buraxdığı dostlarından biri - Kuba Venesuela ilə əlaqələrini kəsdikdən sonra çətin vəziyyətə düşüb. Buna əsas səbəb Karakasın maliyyə dəstəyini kəsməsi olub. Kubanın iki variantı var: ya ABŞ tərəfindən "dostcasına ələ keçirilməyə" razılaşmaq, ya da "qeyri-dostcasına" ssenari ilə üzləşmək. ABŞ prezidenti Donald Tramp bunu Ağ Evdə keçirilən brifinqdə bildirib. Tramp açıq şəkildə bildirib ki, Kuba lideri Migel Dias-Kanel və onun rejimi ya hakimiyyət dəyişikliyinə razılaşa, ya da imtina edə bilər, lakin ABŞ prezidentinin sözlərinə görə, Kuba üçün nəticə eyni olacaq, çünki Vaşinqton hər iki halda ada üzərində nəzarəti ələ keçirəcək. "Və bu, dostcasına ələ keçirilmə ola bilər. Yaxud da dostcasına olmaya bilər. Bunun fərqi yoxdur, çünki onlar, necə deyərlər, son ayağındadırlar. Onların enerjisi yoxdur. Onların pulu yoxdur. Onlar dərin humanitar böhran içindədirlər", - deyə Tramp bildirib.

Tramp Kubanın "mehribanlıqla" təslim olmağa razı ola biləcəyini, lakin Vaşinqtonun yenə də nəzarəti ələ keçirəcəyini təkrarlayıb. Donlad Tramp daha əvvəl Ağ Evin tətbiq etdiyi neft blokadası fonunda Vaşinqtonun Kuba ilə danışıqlar apardığını bildirmişdi.

Rusiya İranla kəşfiyyat məlumatı paylaşıb və…

ABŞ dolayı yolla Rusiyanın İrana qoşunlarını öldürməyə kömək etdiyini təsdiqləyib. Lakin Tramp bunun doğru olub-olmadığını "bilmədiyini" iddia edir. Vaşinqton Moskvadan Tehranın ABŞ qoşunlarına zərbə endirmək üçün istifadə edə biləcəyi kəşfiyyat məlumatlarını İranla paylaşmağı dayandırmasını istəyib. ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Vitkoff bunu Air Force One təyyarəsində keçirilən mətbuat konfransında açıqlayıb. O, Rusiyanın cavabını və ya ABŞ-ın tələbindən sonra bu cür hərəkətlərin dayandırılıb-dayandırılmadığını dəqiqləşdirməyib.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp jurnalistlərin Moskvanın Tehrana kəşfiyyat məlumatı verdiyinə dair dəlillərin olub-olmadığı ilə bağlı suallarını cavablandırarkən "bilmədiyini" bildirib. Lakin o əlavə edib ki, hətta məlumat paylaşılsa belə, son günlərdə baş verən hadisələr nəzərə alınmaqla, o, bunun İrana "kömək etmədiyinə" inanır. Tramp həmçinin Rusiyanın "başqasının münaqişəsinə cəlb olunduğunu" bildirib, lakin ABŞ-ın üstün hərbi imkanlarını vurğulayaraq, İranın hazırkı potensialının artıq əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədiyini iddia edib.

Xatırladaq ki, "The Washington Post" qəzeti Rusiyanın İranla kəşfiyyat məlumatlarını paylaşdığını və bu məlumatların Yaxın Şərqdəki ABŞ qüvvələrinə qarşı zərbələri hədəfləmək üçün istifadə edildiyini bildirib. Tramp daha sonra Rusiyanın İrana yardımı ilə bağlı sualı cavablandırmaqdan yayınaraq onu "axmaq sual" adlandırıb.

V.VƏLİLİ