İran müharibəsində dalan ABŞ nin regional ittifaqlarını sınağa çəkir

ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla müharibənin nəticələrindən narazı qalması və Yaxın Şərqdəki tərəfdaşlarına qarşı daha sərt danışması Vaşinqtonun ilkin strategiyasının gözlənilən nəticəni vermədiyini göstərir.

Müharibənin başlanğıcında ABŞ və İsrail hərbi üstünlüyün İranı qısa müddətdə geri çəkilməyə, nüvə proqramı və regional siyasəti ilə bağlı ciddi güzəştlər etməyə məcbur edəcəyini düşünürdü. Lakin təxminən altı aylıq qarşıdurmadan sonra Tehran nə şərtsiz təslim olub, nə də Hörmüz boğazı ilə bağlı Vaşinqtonun tələblərini qəbul edib. Bu vəziyyət Tramp administrasiyasını həm hərbi, həm də siyasi baxımdan mürəkkəb seçim qarşısında qoyub.

ABŞ üçün yeni genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlanması əvvəlki qədər asan deyil. Silah və hava hücumundan müdafiə vasitələri ehtiyatlarının azalması, əməliyyatların böyük maliyyə yükü və İranın regiondakı ABŞ bazalarına cavab zərbələri endirmək imkanları eskalasiya riskini artırır. Digər tərəfdən, mövcud vəziyyətin dəyişmədən davam etməsi də Tramp üçün siyasi məğlubiyyət təsiri yarada bilər. Çünki o, İranı qısa müddətdə zəiflədəcəyini və Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçiliyi bərpa edəcəyini vəd etmişdi. İndi isə Vaşinqton nə tam hərbi qələbə qazana, nə də müharibədən öz şərtləri ilə çıxa bilir.

Belə şəraitdə iqtisadi sanksiyalar ABŞ üçün hərbi əməliyyatların alternativinə çevrilir. Vaşinqton İranın neft ixracını, maliyyə sisteminə çıxışını və xarici ticarət imkanlarını mümkün qədər məhdudlaşdırmaqla Tehranı danışıqlara məcbur etməyə çalışır. Lakin İran uzun illərdir sanksiyalar altında yaşadığından neft satışında vasitəçi şirkətlərdən, qeyri-rəsmi ödəniş mexanizmlərindən və Çin kimi tərəfdaşlarla əlaqələrindən istifadə edir. Yeni sanksiyalar ölkə iqtisadiyyatına və əhalinin həyat səviyyəsinə ciddi zərbə vura bilər, amma bunun avtomatik olaraq siyasi rəhbərliyin geri çəkilməsi ilə nəticələnəcəyi aydın deyil. Əksinə, Tehran xarici təzyiqi daxili səfərbərlik və daha sərt təhlükəsizlik siyasəti üçün əsas kimi təqdim edə bilər.

Trampın narazılığını Omana yönəltməsi isə böhranın diplomatik həll imkanlarını daha da məhdudlaşdırır. Oman uzun müddətdir ABŞ ilə İran arasında gizli və açıq danışıqların keçirilməsində etibarlı vasitəçi rolunu oynayıb. Maskatın Tehranla Hörmüz boğazının idarə olunması barədə ayrıca müzakirələr aparması Vaşinqtonda İranın strateji su yolu üzərindəki təsirinin legitimləşdirilməsi kimi qəbul olunur. Bununla belə, Omanı təhdid etmək bu ölkəni ABŞ-nin mövqeyinə yaxınlaşdırmaq əvəzinə, daha ehtiyatlı və müstəqil siyasət yürütməyə vadar edə bilər. Vasitəçinin təzyiq hədəfinə çevrilməsi tərəflər arasında qalan məhdud dialoq kanallarından birinin də bağlanması təhlükəsini yaradır.

Trampın sərt ritorikası ABŞ-nin digər Körfəz tərəfdaşlarında da narahatlıq doğura bilər. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt və Bəhreyn İranın zəiflədilməsində maraqlı olsalar da, uzunmüddətli regional müharibənin əsas iqtisadi və təhlükəsizlik yükünü məhz özlərinin daşıyacağını anlayırlar. Enerji infrastrukturu, limanlar, xarici investisiyalar və ticarət yolları mümkün İran zərbələrinin birbaşa hədəfinə çevrilə bilər. Buna görə Körfəz ölkələri Vaşinqtondan yalnız sərt mövqe deyil, müharibəni dayandıracaq real diplomatik strategiya gözləyirlər. ABŞ prezidentinin tərəfdaşlarını açıq şəkildə hədələməsi onların Vaşinqtonun təhlükəsizlik təminatlarına inamını zəiflədə və Çinlə əlaqələrin genişləndirilməsi kimi alternativ axtarışları sürətləndirə bilər.

Hazırkı mənzərə göstərir ki, ABŞ-İran qarşıdurması artıq yalnız iki dövlət arasındakı hərbi mübarizə deyil, Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki liderliyinin sınağına çevrilib. Tramp iqtisadi təzyiq vasitəsilə hərbi əməliyyatlarda əldə olunmayan nəticəni qazanmağa çalışsa da, diplomatik çıxış planı olmadan sanksiyalar böhranı sadəcə uzada bilər. İranın tam təslim olmasını nəzərdə tutan maksimalist tələblərlə Tehranı güzəştə həvəsləndirmək çətin görünür. ABŞ üçün daha real yol Oman və digər vasitəçilərlə qarşıdurmaya girmək deyil, onların imkanlarından istifadə edərək nüvə proqramı, sanksiyalar və Hörmüz boğazı üzrə mərhələli razılaşma hazırlamaqdır. Əks halda, uzanan müharibə İranı zəiflətsə belə, ABŞ-nin regional ittifaqlarına, beynəlxalq nüfuzuna və qlobal enerji təhlükəsizliyinə də ağır zərbə vura bilər.

Alim Nəsirov