İran üçün təhlükəli mərhələ: təhdidlər və repressiyalar eyni vaxtda

ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla bağlı səsləndirdiyi sərt bəyanatlar və paralel olaraq İran daxilində, xüsusilə Təbrizdə müşahidə olunan hərbiləşmə təsadüfi proseslər deyil.

Bu iki xətt bir-birindən ayrı görünə bilər, amma əslində eyni siyasi gərginliyin daxili və xarici təzahürləridir. İran hazırda həm beynəlxalq təzyiqin, həm də daxili narazılığın kəsişdiyi ən həssas mərhələlərdən birini yaşayır.

Trampın “əgər mənə bir şey olarsa, İran yer üzündən silinəcək” kimi ifadələri klassik diplomatik dilin çoxdan arxada qaldığını göstərir. Bu, birbaşa müharibə elanından daha çox psixoloji basqı və qorxu siyasətidir. Vaşinqton bu cür ritorika ilə həm İran hakimiyyətini, həm də beynəlxalq ictimaiyyəti mümkün ssenarilərə alışdırmağa çalışır. Keçmiş təcrübə göstərir ki, ABŞ hərbi addımlardan əvvəl ictimai rəyin formalaşdırılmasına xüsusi önəm verir. İraq nümunəsində olduğu kimi əvvəl təhlükə narrativi yaradılır, sonra isə bu narrativ real əməliyyatlara əsas kimi təqdim olunur. İranla bağlı da oxşar ritorikanın gücləndiyi müşahidə olunur.

Bu xarici təzyiq fonunda İran daxilində baş verənlər də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Təbrizin faktiki olaraq hərbi nəzarət altına alınması, məktəblərin bağlanması, şəhər həyatının tanklar və silahlı qüvvələr vasitəsilə tənzimlənməsi hakimiyyətin ciddi təhlükə hiss etdiyini göstərir. Bu, təkcə lokal etirazlara reaksiya deyil. Təbriz kimi böyük, strateji və simvolik şəhərdə bu səviyyədə sərt tədbirlərin görülməsi mərkəzi hakimiyyətin narazılığın genişlənməsindən ehtiyat etdiyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Hakimiyyət anlayır ki, daxildə zəifləyən nəzarət xaricdən gələn təzyiqlərlə birləşəndə vəziyyət daha təhlükəli hala düşə bilər.

Burada mühüm bir məqam var. Xarici təhdidlər daxili repressiyaları legitimləşdirmək üçün istifadə olunur. İran hakimiyyəti uzun illərdir bu modeldən yararlanır. ABŞ və İsrail təhlükəsi daim ön plana çıxarılır, bunun fonunda isə daxildə sərt təhlükəsizlik tədbirləri əsaslandırılır. Təbrizdəki hərbiləşmə də bu strategiyanın bir hissəsidir. Mesaj açıqdır: ölkə xarici təhlükə altındadır və bu səbəbdən sərt nəzarət qaçılmazdır. Lakin bu yanaşma qısa müddətdə nəzarəti təmin etsə də, uzunmüddətli perspektivdə narazılığı daha da dərinləşdirir.

Digər tərəfdən, İranın Trampa qarşı real sui-qəsd planlaşdırması ehtimalı son dərəcə zəif görünür. Tehran belə bir addımın dövlətin mövcudluğu üçün hansı fəsadlara yol açacağını çox yaxşı anlayır. ABŞ prezidentinə qarşı hər hansı bir hücum İran üçün tammiqyaslı beynəlxalq izolyasiya və hərbi müdaxilə riski deməkdir. Bu baxımdan Trampın bəyanatları real təhlükədən çox siyasi və psixoloji təzyiq aləti kimi çıxış edir. Amma bu cür ritorika təsirsiz də deyil. İran daxilindəki gərginliyi artırır, hakimiyyətin daha sərt addımlar atmasına zəmin yaradır və cəmiyyətdə qorxu mühitini dərinləşdirir.

Nəticə etibarilə, Trampın sərt çıxışları ilə Təbrizdəki hərbi nəzarət eyni zəncirin iki halqasıdır. Bir tərəfdə beynəlxalq səviyyədə təzyiq artırılır, digər tərəfdə isə bu təzyiqə cavab olaraq daxildə nəzarət mexanizmləri sərtləşdirilir. İran bu iki cəbhədə eyni vaxtda mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalıb. Bu isə rejimi daha kövrək, qərarlarını isə daha riskli edir. Qarşıdakı dövrdə əsas sual budur: bu gərginlik nəzarət altında saxlanılacaq, yoxsa daxili və xarici faktorların toqquşması İranı daha dərin və proqnozlaşdırılması çətin bir böhrana sürükləyəcək. Hazırkı mənzərə göstərir ki, Tehran üçün manevr imkanları getdikcə daralır.

Ruslan Zəngəzur