“İranda kütləvi etirazlar: rejim hələlik duruş gətirir, amma narazılıq artır“ Rusiya mətbuatı

"İqtisadi çətinliklər və sosial gərginlik etirazları alovlandırır..."

İranın paytaxtı və bir sıra digər şəhərlərində 2025-ci ilin dekabr ayından bəri genişmiqyaslı etirazlar davam edir.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "expert.ru" nəşri yazıb.

İran cəmiyyəti iqtisadi çətinliklər və siyasi gərginlik fonunda ayağa qalxıb

ABŞ mediasının məlumatına görə, etirazçılar İlam əyalətindəki Abdanan və Malekşahi şəhərlərinə nəzarət əldə etdiklərini iddia etsələr də, yerli agentliklər bu məlumatı təkzib edib və bildiriblər ki, hüquq-mühafizə orqanları vəziyyəti nəzarətdə saxlayır. Dekabrda milli valyuta - rialın dollar qarşısında demək olar ki, yarıbayarı dəyər itirməsi və illik inflyasiyanın 38,9 faizə çatması etirazların əsas səbəbi kimi göstərilir.

İranın HRANA İnsan Haqları Təşkilatının məlumatına görə, 6 yanvar axşamına qədər ölkə üzrə 92 şəhərdə baş verən kütləvi etirazlarda 36 nəfər həlak olub, 2076 nəfər həbs edilib. Etirazlar ilkin olaraq iqtisadi tələblərlə bağlı olsa da, tezliklə antirejim xarakteri alıb və digər şəhərlərə yayılıb.

İqtisadi səbəblər və daxili gərginlik

Rusiya Elmlər Akademiyasının Yaxın və Orta Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin əməkdaşı, Valday Klubunun eksperti Qriqori Lukyanov bildirir ki, etirazlar İranda "uzun müddətdir mövcud olan normal həyatın elementi"dir. Onun sözlərinə görə, əsas səbəblər sosial-iqtisadi problemlərdir: son illərdə iqtisadi vəziyyət daha da pisləşib, regional gərginlik və əvvəlki müharibələrin yükü büdcəni sıxıb, qeyri-hərbi xərcləri azaldıb.

Rusiya Elmlər Akademiyasından Nikolay Suxov isə vurğulayır ki, iqtisadi amil yalnız təkan rolunu oynayır. Etirazların dərin səbəbi siyasi-iqtisadi böhran, sistemin tükənməsi və uzunmüddətli sanksiyalarla bağlı çətinliklərdir. O, əlavə edir ki, etirazlar artıq tək şəhərlərlə məhdudlaşmır, kiçik və orta şəhərlərdə, yoxsul əyalətlərdə, sosial cəhətdən həssas qruplar arasında geniş yayılıb və tez radikallaşıb.

Xarici təsir və rejimin möhkəmliyi

Lukyanov qeyd edir ki, İsrail və ABŞ ölkə daxilindəki narazılıqları öz maraqlarına uyğun şəkildə istifadə edir, amma etirazlar hələlik mərkəzləşdirilmiş xarici idarəçiliyə tabe deyil. Suxov da əlavə edir ki, etirazların dinamizmi daxili sosial məntiqə uyğun gedir və bu, "rəngli inqilab" ssenarilərinə aid deyil.

Ekspertlər hesab edir ki, aydın etiraz dalğasına baxmayaraq, rejim hələ ki, özünü qorumaq üçün kifayət qədər vasitəyə malikdir. İnternet fəaliyyətinə hələ tam məhdudiyyət qoyulmayıb, hakimiyyət cəmiyyətlə dialoqu davam etdirir və siyasi-hərbi gücünü saxlayır.

Mütəxəssislərin qənaətinə görə, hazırkı etirazlar İranda rejimin ani süqutuna gətirib çıxarmayacaq. Proses uzunmüddətli eroziyanın bir hissəsidir və etirazlar müvəqqəti sakitləşdikdən sonra yenidən alovlana bilər, çünki iqtisadi problemlər hələ də həll olunmayıb.

Qısa tarixi kontekst

İran İslam Respublikası 1 aprel 1979-cu ildə xalq referendumu nəticəsində yaradılıb. 1978-ci ilin yanvarından başlayan tələbə etirazları Şah rejiminin süqutuna gətirib çıxarıb. Sonrakı illərdə ölkədə sənayeləşmə, modernləşmə və sosial dəyişikliklər aparılıb, amma iqtisadi bərabərsizlik və işsizlik artaraq ictimai narazılığa zəmin yaradıb.