İranda prezident və ali lider qarşıdurması

PEZEŞKİAN BU ŞƏXSİN TALEYİNİ YAŞAYA BİLƏR İRANDA PREZİDENT - ALİ LİDER QARŞIDURMASI GÜCLƏNİR İranda mövcud olan idarəçilik sistemi zaman - zaman siyasi qarşıdurmaların yaranmasına səbəb olub. Ölkədə siyasi idarəetmə prezident və onun başçılıq etdiyi hökumətin əlində olsa da nəzarət funksiyası dövlətin ali vəzifəli şəxsi olan dini liderin əlində cəmləşir. Bu isə zaman - zaman tərəflər arasında siyasi toqquşmaya gətirib çıxarır. Ali dini lider və prezident arasında ilk toqquşma İslam inqilabının 2 - ci ilində yaşanıb. 1980 - cı ildə İran İslam Respublikasının prezidenti vəzifəsinə seçilmiş Əbülhəsən Bənisədrin din xadimlərinə dövlət işlərində yer verməməsi ciddi narazılıq yaradır. Ali dini lider Ayətullah Ruhullah Xomeyni din xadimlərinin dövlət idarəçiliyində aktiv rol oynamasını istəsə də prezident buna qarşı çıxırdı. Baş verənlər Bənisədrin vəzifəsindən uzaqlaşdırılması və ölkədən qaçması ilə nəticələndi. İranda 44 il sonra yenidən ali dini liderlə prezident arasında qarşıdurma yaşanır. Mühafizəkar qrupun dəstəyi ilə ölkə parlamenti bir neçə gün əvvəl İqtisadiyyat və maliyyə naziri Əbdülnasir Himmətiyə etimadsızlıq göstərərək onu vəzifəsindən azad etdi. Bundan sonra Pezeşkian hökumətinin əsas fiqurlarından hesab edilən vitse - prezident Məhəmməd Cavad Zərif də istefa verdiyini açıqladı. Zərifin istefası ölkə siyasi həyatında ciddi qarşıdurmanın olduğunu göstərir. Pezeşkianın xarici siyasətində əsas hədəf Qərblə nüvə problemi məsələsində razılığa gəlmək və Donald Trampın İrana qarşı mövqeyini yumşaltmaqdır. Bu məqsədlə də Qərblə əlaqələri güclü olan, ABŞ təhsilli Məhəmməd Cavad Zərif vitse - prezident təyin edilmişdi. Ancaq Zərif islahatçı qanadın lideridir. Nəzərə alaq ki, mühafizəkarlar da ölkə siyasətində aparıcı mövqeyə sahibdir. Parlamentdə çoxluq məhz mühafizəkarların əlindədir. Bu baxımdan Məhəmməd Cavad Zərif daha güclü addımların atılmasını istəsə belə Pezeşkian balansı qorumağa qməcburdur. Pezeşkian hakimiyyətinin 1 ilini tamamlamış bu Zərifin 2 - ci istefasıdır. Məhəmməd Cavad Zərif 2024 - ci ilin avqustunda da istefa vermişdi. Ancaq prezident onu geri gətirə bilmişdi. Son baş verənlər göstərir ki, Pezeşkian Zərifi öz komandasında çox saxlaya bilməyəcək. Onlar xarici siyasətdə müttəfiq olsalarda daxili siyasətlə bağlı kifayət qədər fikir ayrılıqları var. Hərçənd, Pezeşkian özü də son zamanlar ali rəhbərliyə qarşı çıxışlar edir. İran prezidenti bir neçə gün əvvəl verdiyi açıqlamada özünün ABŞ - a dialoq tərəfdarı olduğunu, ancaq ali dini liderin buna mane olduğunu bildirib. Prezidentinin bu çıxışı gözlənilməz olub və müxtəlif cür dəyərləndirilə bilər. İlk növbədə ola bilsin ki, həqiqətəndə Pezeşkian ABŞ ilə danışıqlara başlamaq istəyir, ancaq Xamenei buna mane olur. Nəzərə alaq ki, ali dini liderin ən yaxın adamı olan general Qasım Süleymani məhz Donald Trampın dövründə öldürülüb. Bu baxımdan Trampa qarşı Iran mühafizəkarlarının, həmçinin ali dini liderin də münasibəti bir o qədər də yaxşı deyil. İkincisi Pezeşkian yaxın adamlarının vəzifədən uzaqlaşdırılmasının etirazını məhz bu cür bildirir. Xameneiyə demək istəyir ki, sizin daxildə mənə mane olmağınız mənim xarici siyasətdə əl - qolumu bağlayır. Üçüncü variant isə baş verənlərin sadəcə ABŞ rəhbərliyinə göstərmək üçün bir oyun olduğudur. Son hadisələr ABŞ ilə danışıqlarda Pezeşkianın əlini gücləndirə bilər. İran prezidentinin ölkə daxilində bu şəkildə narazılıq şəraitində danışıqlara getməsi əslində İranın çox xeyrinədir. Ehtimal ki, Xameneinin istədiyi Trampın İran prezidentindən çox güzəşt tələb etməməsidir. Bu baxımdan ölkədə ona qarşı ölkədə çox güclü müqavimətin olduğu görüntüsünü yaratmağa çalışır. Düzdür, baş verənlər prezidentin ölkə daxilində mühafizəkarlara qarşı gücünü zəiflətsə də danışıqlar masasında gücünə güc qatır, rahat bazarlıq aparmasına şərait yaradır. Baş verən hadisələr İran daxilində ciddi siyasi qarşıdurmanın olduğunu göstərir. Şübhəsiz ki, bu siyasi böhran ABŞ - İran danışıqlarında da yan keçməyəcək.
Zeynal Əmrəliyev, politoloq