İrəvan da çoxyönlü diplomatiyanı seçir

Paşinyan “rus cığırı” ilə Qərbə yol aça biləcəkmi?

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan yenidən seçkilərdə qələbə qazandıqdan sonra ilk xarici səfərini Rusiyaya etməklə mühüm siyasi mesaj vermiş oldu. Səfərin məqsədi Yekaterinburqda keçirilən “İnnoprom” sənaye sərgisində iştirak kimi təqdim edilsə də, bu addımın arxasında daha geniş geosiyasi məna gizlənir. Paşinyanın Rusiyanın baş naziri Mixail Mişustin ilə görüşü və yüksək səviyyəli qarşılanma mərasimi Moskvanın Ermənistanı tam şəkildə itirmək istəmədiyini, həmçinin elə İrəvanın da Kreml kimi müttəfiqdən uzaqlaşmaq istəmədiyini göstərir. Bu səfəri daha çox tərəflər arasında zəruri dialoqun saxlanılması və mövcud gərginliyin idarə olunması cəhdi kimi qiymətləndirmək heç də reallıqdan uzaq deyil.

Paşinyan baş nazir Mişustinlə görüşündə ölkəsinin yeni dövrdə Rusiya ilə münasibətləri inkişaf etdirmək istədiyini bildirib: “Həm seçkilərdən əvvəl, həm də sonra Rusiya ilə münasibətlərimizi daha da inkişaf etdirməyə sadiqik”. Ermənistanın baş naziri tərəflər arasında məsələlərin konstruktiv şəkildə həll olunacağına ümid etdiyini, həmçinin Avrasiya İqtisadi İttifaqında qalmaqda maraqlı olduğunu dilə gətirib.

Görünən odur ki, Rusiya İrəvana təzyiqi maksimum həddə çatdırmadan, amma iqtisadi və təhlükəsizlik alətlərini saxlayaraq Paşinyanı yenidən dialoqa məcbur edə bildi. Paşinyan artıq əvvəlki kimi, Rusiyaya qarşı açıq ritorikaya yol vermir və daha ölçülü, ehtiyatlı dilə keçir. Bu isə o deməkdir ki, Ermənistan Qərbə inteqrasiya xəttini davam etdirsə də, onu sürətləndirmək imkanında deyil və hər addımını Moskvanın reaksiyasını nəzərə alaraq atmağa məcburdur.

Bəli, son illər Rusiya–Ermənistan münasibətləri ciddi transformasiya mərhələsinə daxil olub. Vaxtilə Ermənistan əsas təhlükəsizlik təminatçısı hesab etdiyi Rusiya 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa etməsindən sonra İrəvanın gözündə etibarlılığını əhəmiyyətli dərəcədə itirdi. Ermənistan rəhbərliyi açıq şəkildə Rusiyanı və onun sülhməramlı kontingentini passivlikdə ittiham etdi. Bunun ardınca İrəvan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) iştirakını faktiki olaraq dondurdu, Moskvanın rəhbərlik etdiyi təhlükəsizlik mexanizmlərindən uzaqlaşmağa başladı və paralel olaraq Qərblə təhlükəsizlik və siyasi dialoqu genişləndirdi.

Moskva isə İrəvanın bu addımlarına iqtisadi rıçaqlara reaksiya verir. Rusiya Ermənistan məhsullarına qarşı genişmiqyaslı idxal məhdudiyyətləri tətbiq etdi. Rəsmi açıqlamada bu addım “sanitar və təhlükəsizlik pozuntuları” ilə əsaslandırılsa da, sözsüz ki, rəsmi İrəvan və erməni cəmiyyətinin əksər hissəsi bunu açıq şəkildə siyasi təzyiq aləti kimi dəyərləndirir. Ermənistan Mərkəzi Bankının hesablamalarına görə, sözügedən idxal məhdudiyyətləri ölkənin ümumi daxili məhsulunun təxminən 2 faizinə qədər təsir göstərir. Qadağanın xüsusilə qida və içki sektoruna yönəlməsi isə ölkədə ixracyönümlü sahələr üçün ciddi zərbəyə çevrilib və Ermənistanın Rusiya bazarından hələ də yüksək dərəcədə asılı olduğunu göstərir. Bu fakt Moskvanın hazırkı vəziyyətdə İrəvanı hərbi deyil, daha çox iqtisadi təzyiq altında saxlamağa çalışdığını göstərir.

Bəs bu situasiyada Ermənistanın dadına kim çatmalıdır? Təbii ki, İrəvanı Kremlin orbitindən çıxarmağa çalışan Qərb. İyul ayının ilk günlərində Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula Fon der Lyayen öncə ölkəmizə, daha sonra Ermənistana səfər etdi. Bakıda Prezident İlham Əliyevlə mətbuata birgə bəyanatında AK-nin rəhbəri xanım Lyayen gəlişinin əsl səbəbini gizlətməmişdi. Səfərin məqsədi Cənubi Qafqazda anti-Rusiya ab-havasını yeniləmək idi. “Biz Rusiyanın enerjini silah kimi istifadə etdiyi və qazı kəsdiyi zaman Azərbaycanın irəliyə çıxdığını unutmamışıq”. Ursula Fon der Lyayenin ölkəmizdə səsləndirdiyi bu fikir, həmçinin “Qlobal qapılar” Sərmayə Proqramı vasitəsilə Cənubi Qafqazda nəqliyyata, enerjiyə və rəqəmsal keçidlərə 200 milyon avroya qədər ayrılacaq qrant və digər çıxışlar başdan-başa Qərbin bölgədə Rusiya əleyhinə müdafiə zonası yaratmaq niyyətindən xəbər verir.

Bu məqsəd xanım Lyayenin İrəvan səfəri və orada səsləndirdiyi bəyanatlarla bir daha dəqiqləşdi. Qərb Ermənistanda ötən ay keçirilən parlament seçkilərinin nəticələrini açıq şəkildə dəstəklədi, İrəvana iqtisadi yardım vəd etdi və Rusiyanın tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərə cavab olaraq Ermənistan ixracının təxminən 80 faizi üçün tariflərin ləğvini gündəmə gətirdi. Şübhəsiz ki, bu, Ermənistan üçün alternativ iqtisadi istiqamətin formalaşmasına şərait yaradacaq və Rusiyadan asılılığın tədricən azaldacaq. Lakin bu proses qısamüddətli perspektivdə tam nəticə vermək gücündə deyil. Çünki Ermənistan enerji, logistika və əmək miqrasiyası baxımından Rusiya ilə sıx bağlıdır. İrəvan hər nə qədər Qərbdən aldığı yardımlarla Kremlə dişini göstərməyə çalışsa da, Rusiyadan asılılığı qısa müddətdə qaneedici səviyyəyə gətirəcəyi real görünmür.

***

Cənubi Qafqazdakı gedən geosiyasi dəyişikliklərin mərkəzində Azərbaycan faktoru dayanır. 2023-cü ildə ərazi bütövlüyünün tam bərpası ilə Azərbaycan regionda yeni status-kvo formalaşdırdı və bu reallıq həm Ermənistanın təhlükəsizlik yanaşmasına, həm də böyük güclərin region siyasətinə birbaşa təsir göstərdi. Ermənistan üçün artıq əsas məsələ ənənəvi müttəfiqlik modelinə qayıdış deyil, yeni təhlükəsizlik konsepsiyasının formalaşdırılmasıdır. Rusiya isə Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığını qorumaqla yanaşı, Ermənistanı da tam itirməmək dilemması ilə üz-üzədir və bu, Moskvanın regionda ikili balans siyasəti aparmasına səbəb olur. Eyni zamanda, Azərbaycanın enerji resursları və nəqliyyat layihələri, xüsusilə Orta Dəhliz, Qərbin regiona marağının artması fonunda Cənubi Qafqazı daha geniş geosiyasi rəqabət məkanına çevirir.

Nəticə etibarilə, Paşinyanın Rusiya səfəri formal olaraq münasibətlərin normallaşdırılması kimi təqdim olunsa da, mahiyyət etibarilə bu, Ermənistanın artan iqtisadi təzyiqləri yumşaltmaq cəhdi və paralel şəkildə Qərbə inteqrasiya kursunu davam etdirməsi fonunda həyata keçirilən balans siyasətinin tərkib hissəsidir. Ermənistan hazırda klassik geosiyasi seçimdən daha çox çoxvektorlu siyasət yürütməyə çalışır. Lakin bu strategiyanın davamlılığı Rusiyanın iqtisadi təzyiqinin səviyyəsindən, Avropa İttifaqının verdiyi vədlərin real icrasından və Azərbaycanla münasibətlərin gələcək inkişaf trayektoriyasından birbaşa asılı olacaq. Mövcud dinamika göstərir ki, Cənubi Qafqaz artıq təkqütblü təsir zonasından çıxaraq çoxqütblü geosiyasi müstəviyə keçir və Paşinyanın Yekaterinburq səfəri məhz bu yeni reallığın növbəti təzahürlərindən biri sayılır.

Tacir SADIQOV
XQ