İş müsahibəsində süni intellektə etibar etmək olarmı? ARAŞDIRMA

Bir vaxtlar iş müsahibələri insan-insan ünsiyyətinin ən həlledici mərhələsi sayılırdı. Namizədin səsi, baxışı, reaksiyası, özünü təqdim etmə bacarığı, hətta otağa daxil olarkən yaratdığı təəssürat belə qərara təsir edirdi. Bu gün isə getdikcə daha çox şirkət ilkin seçim mərhələsini süni intellektə həvalə edir. CV-ləri süzgəcdən keçirən alqoritmlər, video müsahibələrdə mimikanı, səs tonunu və danışıq sürətini analiz edən proqramlar artıq reallıqdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Lakin sual açıq qalır: süni intellekt işə qəbulda obyektivliyi artırır, yoxsa insan faktorundan doğan fərdi üstünlükləri kölgədə qoyur? Daha da önəmlisi, bu texnologiyalar ədalətli və şəffaf qərar verməyə qadirdirmi, yoxsa yeni, amma görünməyən ayrı-seçkilik formaları yaradır?

Süni intellekt iş müsahibələrində necə istifadə olunur?

Hazırda bir çox beynəlxalq şirkətlər süni intellekti əsasən üç mərhələdə tətbiq edir:

-CV və motivasiya məktublarının avtomatik dəyərləndirilməsi
-Video müsahibələrdə namizədin danışıq tərzi, mimika, pauzalar və cavab strukturlarının analizi
-Namizədin davranış modelinin əvvəlki “uğurlu işçilər” bazası ilə müqayisəsi

Bu sistemlər insan resursları şöbələrinin vaxtına qənaət edir, minlərlə müraciəti qısa zamanda çeşidləyir və subyektiv emosional qərarları azaltdığı iddia olunur.

İnsan faktorunun itirilməsi: üstünlük, yoxsa təhlükə?

Süni intellektin qərarverici rola keçməsi bir paradoks yaradır. Bir tərəfdən, insanın şəxsi simpatiyası, stereotipləri və əhvalı qərara təsir etmir. Digər tərəfdən isə namizədin fərdi xüsusiyyətləri, yaradıcılığı, qeyri-standart düşüncə tərzi və kontekstdən asılı güclü tərəfləri sistem tərəfindən “uyğunsuzluq” kimi dəyərləndirilə bilər.

Məsələn:

-Utancaq, lakin yüksək analitik qabiliyyətə malik namizədlər
-Nitqi səlis olmayan, amma peşəkar bacarığı güclü şəxslər
-Mədəni və dil fərqlərinə görə standart davranış modellərinə uyğun gəlməyən insanlar

Bu halda süni intellekt insanı insan edən fərqliliyi deyil, statistik uyğunluğu əsas götürür.

Dünya təcrübəsi: ölkələr bu riski necə idarə edir?

ABŞ və Kanada

Şimali Amerikada süni intellekt əsasən ilkin filtr rolunu oynayır. Bir çox şirkətlərdə yekun qərar mütləq insan tərəfindən verilir. Son illərdə alqoritmik ayrı-seçkiliklə bağlı qalmaqallar (irq, cins və yaş faktoru üzrə) bu sistemlərə ictimai nəzarəti artırıb. ABŞ-da bəzi ştatlar artıq namizədlərin AI müsahibə barədə əvvəlcədən məlumatlandırılmasını tələb edir.

Avropa İttifaqı

Avropa bu məsələyə daha ehtiyatlı yanaşır. AI sistemlərinin şəffaflığı və izaholunanlığı əsas prinsip kimi qəbul edilir. Namizədin “alqoritmik qərara etiraz etmək hüququ” müzakirə olunur. Avropa yanaşmasının mahiyyəti budur: süni intellekt köməkçi ola bilər, hakim yox.

Asiya ölkələri

Yaponiya, Cənubi Koreya və Çin kimi ölkələrdə süni intellekt müsahibələrdə daha geniş istifadə olunur. Burada səmərəlilik və sürət ön plandadır. Lakin tənqidçilər bildirir ki, bu yanaşma konformist işçi profilini gücləndirir və yaradıcılığı zəiflədir.

Ədalət və şəffaflıq necə təmin edilə bilər?

Süni intellektin ədalətli işləməsi üçün bir neçə əsas şərt vacibdir:

-Alqoritmlərin hansı meyarlara görə qərar verdiyinin açıqlanması
-Tarixi məlumatların qərəzli olub-olmamasının yoxlanılması
-Namizədə qərarın səbəblərini öyrənmək imkanı verilməsi
-Süni intellektin qərarlarının insan tərəfindən yoxlanması

Əks halda, sistem açıq ayrı-seçkilik etməsə belə, keçmişdə mövcud olan sosial bərabərsizlikləri texnologiya vasitəsilə təkrarlaya bilər.

Gizli ayrı-seçkilik riski varmı?

Bəli, risk realdır. Süni intellekt öyrəndiyi məlumat qədər “ədalətli”dir. Əgər keçmişdə müəyyən cins daha çox işə götürülübsə, müəyyən yaş qrupları üstün tutulubsa, müəyyən mədəni davranışlar “uğur modeli” kimi qəbul edilibsə, alqoritm də eyni modeli təkrarlayacaq. Fərq ondadır ki, bu dəfə qərar insan deyil, “neytral texnologiya” adı altında verilir və etiraz etmək daha çətin olur.

Gələcəyin müsahibəsi necə olmalıdır?

Süni intellekt işə qəbul prosesini tamamilə dəyişir, lakin onu insan faktorunun alternativi deyil, tamamlayıcısı kimi görmək daha sağlam yanaşmadır. Texnologiya sürət və struktur yarada bilər, amma empatiya, kontekst və potensialı dərk etmək hələ də insana məxsusdur.

Ədalətli gələcək üçün əsas sual bu deyil ki, “Süni intellekt istifadə olunmalıdırmı?”
Əsas sual budur: “Son sözü kim deyəcək – alqoritm, yoxsa insan?”

Ayşən Vəli