İsrailin İranla müharibəyə marağı niyə itib?

İran və Rusiya arasında bu ilin əvvəlində bağlanmış strateji tərəfdaşlıq sazişinin qüvvəyə minməsi Tehranda müxtəlif reaksiyalara səbəb olub. Bu, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Tel-Əvivin Tehranla “heç bir formada qarşıdurmada maraqlı olmadığına” dair “İsrail rəhbərliyindən siqnallar aldığını” dediyi vaxta təsadüf edir.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Amwaj Media” yazıb.
Anonimlik şərti ilə danışan yüksək rütbəli İran siyasi mənbəsi “Amwaj Media”-ya təsdiqləyib ki, Moskva İsrailin yeni hərbi əməliyyatlardan yayınmaq istəyini “ötürüb”.
Mənbənin sözlərinə görə, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu oktyabrın 6-da telefon danışığı zamanı Vladimir Putindən bu əhval-ruhiyyəni bildirməsini istəyib.
Mənbə, Putinin müşavirinin daha sonra İranın Moskvadakı səfiri ilə görüşdüyünü və “ona Netanyahu-Putin zənginin stenoqramını oxuduğunu” açıqlayıb.
Yeri gəlmişkən, Rusiya sənədlərinin sızdırıldığı iddia edilən bir məlumatda, həmçinin, İranın Rusiya ilə qabaqcıl “Sukhoi-35” (“Su-35”) döyüş təyyarələri almaq üçün 6 milyard dollarlıq müqavilə imzaladığı iddia edilir.
Rusiyanın TASS agentliyi oktyabrın 9-da Putinə istinadən bildirib ki, İsrail hazırda İranla müharibədə maraqlı deyil.
“Biz İsraillə etibarlı əlaqələrimizi davam etdiririk və İsrail rəhbərliyindən siqnallar alırıq ki, bizdən iranlı dostlarımıza İsrailin gələcək nizamlanmaya diqqət yetirdiyini və qarşıdurmanın heç bir formasında maraqlı olmadığını çatdırmağımızı xahiş edirik”,- deyə Rusiya prezidenti bildirib.
ABŞ prezidenti Donald Trampın Qəzza sülh planının həyata keçirilməsi ərəfəsində gərginliyin daha da azaldılmasını istəyir.
İyun ayında İranın əsas nüvə obyektlərini bombalamaq qərarını "çox vacib" kimi qələmə verən Tramp oktyabrın 9-da ittiham edib ki, "İran indi sülh üzərində işləmək istəyir, onlar bizə məlumat verdilər. Onlar bu razılaşmanın tamamilə tərəfdarı olduqlarını etiraf etdilər. Buna görə də biz bunu yüksək qiymətləndiririk və İranla işləyəcəyik".
Tramp əlavə edib ki, onların da öz ölkələrini yenidən qurmalarını görmək istəyir, lakin İranın nüvə silahı ola bilməz.
İran Qəzzada atəşkəs razılaşmasını açıq şəkildə dəstəkləsə də, bəzi yüksək səviyyəli rəsmilər bunu başqa yerlərdə yenidən döyüşlərin nümayişi kimi görürlər.
İranın Ali liderinin xarici siyasət üzrə müşaviri Əli Əkbər Vilayəti “X” hesabında “#İraq_Yemen_Livan” həştəqi ilə yazıb:
“Qəzzada atəşkəsin başlaması başqa yerdə atəşkəsin pərdəarxası sonu ola bilər!”
Vilayətinin yazısı Qəzzada atəşkəslə İsrailin İran və başqa yerlərdə “Müqavimət oxu” ilə qarşıdurmasını gücləndirmək üçün fasilədən zorakılıqda istifadə etməyə çalışa biləcəyi kimi şərh edilib.
Rusiya ilə strateji tərəfdaşlıq sazişi İranda müxtəlif reaksiyalara səbəb olub. Bəziləri, o cümlədən Moskvadakı keçmiş səfir Nemətullah İzadi razılaşmanın həyata keçirilməsinin maneələrlə üzləşəcəyini iddia edib.
Oktyabrın 6-da islahatçı mətbuata müsahibə verən İzadi qeyd edib ki, saziş BMT-nin İrana qarşı bu yaxınlarda bərpa etdiyi sanksiyalardan əvvəl imzalansa da, Moskva beynəlxalq təzyiqlərlə üzləşir.
Həm Tehran, həm də Moskva razılaşmanı alqışlasa da, İzadi “xüsusilə də Yaxın Şərqdə çoxlu fikir ayrılıqları” ucbatından münasibətlərin tam strateji müttəfiqlikdən uzaq olduğunu təkid edib. O əlavə edib ki, hətta tam yerinə yetirilsə belə, “Bu müqavilə yəqin ki, münasibətləri yaxşılaşdırır, lakin ABŞ-İsrail münasibətləri ilə müqayisə oluna biləcək strateji müttəfiqlik yaratmır”.
İzadi, həmçinin, "Rusiyanın İranın bütün ehtiyaclarını ödəmək qabiliyyətinə malik olmadığını" iddia edərək, Moskvaya həddən artıq güvənməyə qarşı xəbərdarlıq edib. O daha sonra bildirib ki, Tehran öz xeyri üçün “bütün ölkələrlə balanslaşdırılmış münasibətlər saxlamalıdır”.
Nemətullah İzadinin narahatlığı İranın sərt xətt tərəfdarlarının, o cümlədən Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanının İdeoloji-Siyasi İdarəsinin siyasi müavini Rəsul Sənainin nikbin baxışları ilə ziddiyyət təşkil edir.
Sənai oktyabrın 10-da gündəlik “Cavan” üçün yazdığı məqalədə qeyd edib ki, Rusiya ilə razılaşma “ikitərəfli münasibətlərdə mühüm mərhələdir”.
Onun fikrincə, ABŞ sanksiyaları və iqtisadi təzyiqlər kimi ortaq çağırışlar tərəfdaşlığı dərinləşdirmək üçün qarşılıqlı siyasi iradəni gücləndirir.
Sənai tərəfdaşlıq sazişini "davam edən yüksək riskli münaqişələr və beynəlxalq qeyri-sabitlik şəraitində hər iki ölkənin maraqlarını və təhlükəsizliyini qorumaq üçün strateji zərurət" kimi xarakterizə edib.
İranlılar Rusiya ilə razılaşmanın məziyyətlərini və tələlərini müzakirə edərkən, sızma Tehranın 48 “Su-35” qırıcısı almaq üçün müqavilə imzaladığını iddia edir.
Rusiyanın KRET müdafiə konqlomeratına aid olduğu iddia edilən sızdırılan sənədlər bu ayın əvvəlində sosial mediada yayılmağa başlayıb. Bəzi hesabatlar iddia edir ki, məlumatlar “Rostec”in sistemlərinə edilən kiberhücum nəticəsində ukraynalı hakerlərə aid edilir.
“Su-35” təyyarələrinin 2026-2028-ci illər arasında təhvil veriləcəyi güman edilir. 48 təyyarənin alınması fikri yenidir. Əvvəlki hesabatlar ehtimal edilən sifarişin yarısı qədər qiymətləndirilmişdi.
“Amwaj Media”nın 2023-cü ilin oktyabrında bildirdiyi kimi, 24 reaktiv təyyarə tək bir hava alayını heyətlə təmin etmək üçün kifayət edər, lakin çətin ki, İran Hərbi Hava Qüvvələrinin ümumi döyüş imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bilər.
İddia edilən sızma, daha sonra mərhələli çatdırılma yanaşmasını və İran torpağında 1970-ci illərdən bəri İranın ilk yerli dördüncü nəsil qırıcı istehsal qabiliyyətini yaradaraq, yarı yıxılmış montaj imkanını təklif edir.
Təsdiq olunarsa, silah sazişi İsrail və ABŞ ilə artan gərginlik fonunda İranın köhnə hava qüvvələrini modernləşdirməyə kömək edəcək.
Bununla belə, sızan sənədlərin real olduğunu fərz etsək, Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya təcavüzündən sonra Tehranla hərbi əməkdaşlığın artmasına baxmayaraq, Moskvanın çatdırmaq qabiliyyəti və ya istəyi ilə bağlı ciddi suallar hələ də qalmaqdadır.
İranın dövlət mediası 2022-ci ildə Rusiyanın “Su-35” qırıcılarını satmağa söz verdiyini yazıb. Üç il keçdi və Kreml hələ də çatdırmadı.
İranın Rusiyaya qarşı inamsızlığı, ərazi itkiləri də daxil olmaqla, istismar və suverenliyin pozulması ilə yadda qalan uzun bir tarixdən qaynaqlanır.
Bu tarixi yaralar fürsətçi ittifaqlarla bağlı cari narahatlıqlarla birlikdə İran daxilində Rusiya haqqında güclü qütbləşmiş fikirləri gücləndirməkdə davam edir.
13-24 iyun müharibəsi zamanı İsrail və sonradan ABŞ İranı bombalayanda Rusiya, İslam Respublikasına diplomatik dəstək verməkdən başqa bir şey etmədi. Tehranda bəziləri hətta Moskvanı – heç bir sübut olmadan – İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərini hədəf almasına kömək edən kəşfiyyat məlumatı verməklə Təl-Əvivə kömək göstərməkdə ittiham edirdilər.
Rusiya ilə 20 illik strateji əməkdaşlıq sazişi İranın xarici siyasət istiqamətində mühüm dəyişiklik ola bilər.
Sürətli və effektiv şəkildə həyata keçirilərsə, saziş kritik bir məqamda İranın müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək potensialına malikdir. Bununla belə, müşahidəçilər arasında razılaşmanın Tehran üçün, xüsusən də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli qazanc əldə edib-etməyəcəyinə dair şübhə qalmaqdadır.
Tərəfdaşlığın uğuru çox güman ki, hər iki ölkənin davam edən Qərb sanksiyaları, regional gərginliklər və daha geniş geosiyasi dinamikaları necə idarə etməsindən asılı olacaq, iqtisadi əməkdaşlıq və hərbi əməkdaşlıq İranın strateji mövqeyinin formalaşmasında əsas, lakin mürəkkəb rol oynayır.

E. KAMAL