Kadrdan kənarda qalan kino Əli Hüseynov yazır

Kino haqqında danışanda çox vaxt filmin özünü danışırıq. Rejissoru, aktyoru, ssenarini, büdcəni, premyeranı, festivalı, mükafatı… Amma bütün bunların arxasında daha böyük və çox vaxt görünməyən bir mexanizm var: kino mədəniyyəti.

Kino mədəniyyəti isə yalnız film çəkilən zaman yaranmır.

O, ssenari yazılarkən, bir rejissorun ilk ideyasını həmkarlarına danışarkən, operatorun işıq haqqında düşünərkən, kinoşünasın həmin filmin dilini təhlil edərkən, tələbənin böyük sənətkarın filminə baxıb “mən də bunu etmək istəyirəm” dediyi anda formalaşır.

Məhz buna görə Kinematoqrafçılar İttifaqı anlayışına sadəcə “kino adamlarının birliyi” kimi baxmaq kifayət deyil. Bu qurum, mahiyyət etibarilə, milli kino düşüncəsinin institusional yaddaşıdır.

Bir filmin ömrü kinoteatrda bitmir. Bəzən film çəkilir, nümayiş olunur və unudulur. Bəzən isə illər keçir və həmin film bir dövrün yaddaşına çevrilir. Çünki kino zamanın yalnız görüntüsünü deyil, onun atmosferini də saxlayır. Küçənin görünüşü, insanların danışıq tərzi, evlərin interyeri, geyim, musiqi, hətta susmağın forması belə ekranda gələcək nəsillərə ötürülür. 

Bu mənada kino həm sənətdir, həm də yaddaş texnologiyasıdır.

Kinematoqrafçılar İttifaqının əhəmiyyəti də bir qədər buradan başlayır. Əgər milli kino yalnız filmlərdən ibarət olsaydı, arxivlər, kinoşünaslıq, peşəkar birliklər, festivallar, kino müzakirələri və yaradıcılıq institutları bu qədər vacib olmazdı.

Amma kino yalnız məhsul deyil.

Kino həm də məktəbdir.

Hər böyük kino məktəbi özündən əvvəlkinin təcrübəsi ilə qidalanır. Rejissor yalnız kameranı öyrənməklə rejissor olmur. O, özündən əvvəl çəkilmiş filmlərlə dialoqa girir. Ssenarist klassik mətnlərdən, aktyor əvvəlki aktyor nəslinin yaratdığı obrazlardan, operator işıq və kadr ənənəsindən öyrənir.

Ona görə də kino sənətində “nəsillərarası montaj” anlayışı xüsusilə maraqlıdır.

Bir tərəfdə Azərbaycan kinosunun klassikləri dayanır, digər tərəfdə rəqəmsal kameralarla, telefonlarla, yeni platformalarla film çəkən gənclər. Bu iki dünyanın bir-birini görməsi lazımdır.

Əks halda kino yaddaşını itirir.

Yaddaşını itirən kino isə hər dəfə sıfırdan başlayır.

Bəlkə də Kinematoqrafçılar İttifaqının ən vacib funksiyalarından biri məhz bu “sıfırdan başlamağın” qarşısını almaqdır.

Çünki Azərbaycan kinosunun böyük bir tarixi var. Bu tarix yalnız məşhur filmlərdən və böyük aktyorlardan ibarət deyil. Burada operator məktəbi, rejissor düşüncəsi, ssenari ənənəsi, musiqi, dekorasiya, montaj, kino tənqidi və tamaşaçı mədəniyyəti də var.

Bütün bunlar bir yerdə milli kino dilini yaradır.

Kino dili isə yalnız “nə danışırıq?” sualına cavab vermir.

Əsas sual bəzən “necə danışırıq?” olur.

Eyni hadisəni sənədli film başqa cür, bədii film başqa cür, televiziya reportajı isə tamam başqa cür danışa bilər. Kamera sadəcə görüntünü qeydə almır; o, reallığa münasibət formalaşdırır. Bir kadrın uzunluğu, işığın istiqaməti, səssizliyin saxlanması, musiqinin daxil olması, montajın ritmi – bunların hamısı fikirdir.

Ona görə kino haqqında yalnız “film çəkildi” səviyyəsində danışmaq kino mədəniyyətini anlamaq üçün kifayət deyil.

Kino haqqında düşünmək də kino prosesinin bir hissəsidir.

Burada Kinematoqrafçılar İttifaqının başqa bir missiyası ortaya çıxır: kino haqqında danışmaq üçün intellektual məkan yaratmaq.

Filmlər müzakirə olunmalıdır. Rejissor öz filminin uğuru ilə yanaşı, zəif tərəfləri haqqında da danışa bilməlidir. Gənc ssenarist peşəkarlarla fikir mübadiləsi aparmalıdır. Kinoşünasın sözü yalnız akademik məqalənin səhifəsində qalmamalıdır. Tamaşaçı da prosesin bir hissəsinə çevrilməlidir.

Çünki kino yalnız istehsal edilən sənət deyil, həm də müzakirə edilən sənətdir.

Bu gün isə kino anlayışı əvvəlkindən daha sürətlə dəyişir.

Əvvəllər filmin əsas ünvanı kinoteatr idi. İndi ekranın ölçüsü dəyişib: böyük kinoteatr ekranından telefon ekranına qədər. Tamaşaçının diqqəti dəyişib. Serial, qısa video, sənədli film, animasiya, internet platformaları, virtual istehsal və süni intellekt kino dilinin qarşısına tamamilə yeni suallar çıxarır.

Deməli, kino institutu da öz dilini yeniləməlidir.

Bu, ənənədən imtina etmək demək deyil.

Əksinə, ənənəni yeni texnologiya ilə danışdırmaq deməkdir.

Kino tarixinin ən maraqlı məqamlarından biri də budur: texnologiya dəyişir, amma insanın hekayəyə ehtiyacı dəyişmir.

Səssiz kino dövründə də insan hekayə danışırdı. Qara-ağ kinoda da. 35 millimetrlik lentdə də. Rəqəmsal kamerada da. İndi süni intellektlə yaradılan görüntülərdə belə əsas məsələ yenə insandır: biz nəyi xatırlamaq, nəyi göstərmək və nəyi gələcəyə ötürmək istəyirik?

Bu sual milli kino üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Çünki hər ölkə özünü yalnız tarix kitablarında deyil, filmlərində də yazır.

Azərbaycan haqqında gələcəkdə yalnız arxiv sənədləri deyil, filmlər də danışacaq. Bu gün çəkilən şəhər görüntüləri, ailə münasibətləri, müharibənin cəmiyyətə təsiri, Qarabağın yenidən qurulması, kənd və şəhər həyatının dəyişməsi, gənclərin dünyagörüşü – bütün bunlar gələcəyin tamaşaçısı üçün bir dövrün vizual yaddaşı olacaq.

Deməli, kino istehsalı əslində gələcəyə məktub yazmaqdır.

Kinematoqrafçılar İttifaqı isə həmin məktubların yazıldığı böyük mədəni masalardan biri olmalıdır.

Burada əsas məsələ hansı şəxsin rəhbər olması deyil. Şəxslər dəyişir, nəsillər dəyişir, estetik zövqlər dəyişir. İctimai institutların əsl gücü isə onların şəxs dəyişdikdən sonra da yaşaya bilməsindədir.

Ona görə Kinematoqrafçılar İttifaqının əsas missiyasını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, bunu belə demək olar:

Kino çəkən insanları birləşdirməkdən daha vacibi, kino düşüncəsini yaşatmaqdır.

Çünki film bir gün çəkilir.

Kino mədəniyyəti isə onilliklər ərzində qurulur.

Və bəlkə də Azərbaycan kinosunun qarşısındakı ən maraqlı məsələ yeni filmdən əvvəl yeni kino düşüncəsi yaratmaqdır.

Kamera dəyişə bilər.

Ekran dəyişə bilər.

Platforma dəyişə bilər.

Amma milli kino yaddaşı dəyişməməlidir.

Çünki kino yalnız gördüyümüz şey deyil.

Kino həm də gələcək nəsillərin bu günü necə görəcəyidir.

Əli Hüseynov