Kağızdan ekrana… Müasir kitabsevərlər nəyi üstün tuturlar? ARAŞDIRMA

Bakı, 4 noyabr, Leyla Muradzadə, AZƏRTAC

Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə oxu mədəniyyəti də ciddi dəyişikliklərə məruz qalıb, ənənəvi kitab tədricən yerini elektron formata verib. Kağız səhifələri vərəqləmək vərdişini indi ekranda fasiləsiz hərəkət – “skrollinq” əvəz edir. Bu isə oxunan materialın mənimsənilmə keyfiyyətinə və oxu prosesinin tamamlanma hissinə təsir göstərə bilər.

Bu gün ictimai yerlərdə əlinə kağız kitab alıb oxuyan insana getdikcə daha az rast gəlinir. Bu, o demək deyil ki, oxumaq populyarlığını itirib. Əksinə, məsələ elektron qurğuların rahatlığındadır, belə ki, onlar çoxlu sayda məlumatı bir yerdə toplamaq imkanı verir. İnsanlar getdikcə daha çox kompüterlərə, planşetlərə və elektron kitablara (riderlərə) müraciət edirlər. Lakin sual açıq qalır: müasir kitabsevərlər hansı formata üstünlük verirlər – kağız kitablara, elektronlara, yoxsa hər ikisinə?

Kağızın hiss olunması və ekranın rahatlığı

Uşaqlıqdan oxumağa böyük maraq göstərən Nigar Ələkbərova həm kağız, həm də elektron kitab formatlarından istifadə edir.

“Kağız kitablar mənim üçün nostaljidir: səhifələrin xışıltısı uşaqlığımla assosiasiya olunur. Təzəcə dəmlənmiş qəhvə, kitab, ədyal... və mənim üçün artıq çöldə yağış və ya qar yağıb-yağmamasının fərqi yoxdur. Kağız kitab da mənə oxuduqlarımı hiss etmək hissi verir”, – deyə o bildirir.

Eyni zamanda, Nigar xanım elektron kitablardan da fəal istifadə edir: “Onlarda kağız nəşrlərin çatışmazlıqları yoxdur, belə ki, nə baha qiymət, nə də saxlanması üçün bir məkan təşkil etmək kimi problemləri hiss etmirsən. Elektron kitabları səyahətə aparmaq çox rahatdır, yerə qənaət edir”.

O, həmçinin əlavə edir: “Elektron kitab oxuyanda özümü zamanla ayaqlaşan biri kimi hiss edirəm ki, bu, həm də ekologiyadır. Meşələrin qırılması məni çox narahat edir”.

Kompüter görmə sindromu

Kağızdan elektron daşıyıcılara keçiddə tibbi aspekt də mühüm yer tutur — yəni cihazların göz sağlamlığına təsiri.

Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin Elmi-informasiya və təşkilati-metodiki şöbənin müdiri, tibb üzrə fəlsəfə doktoru Yazgül Abdıyevanın sözlərinə görə, hazırda Azərbaycanda aparılan ümumi oftalmoloji müayinələr zamanı insanların əksəriyyətində refraksiya anomaliyaları, yəni yaxın¬görmə, uzaqgörmə, astiqmatizm və s. aşkar olunur. Bu hallar xüsusilə uşaqlarda daha çox müşahidə edilir.

Həkim qeyd edir ki, 2 yaşına qədər uşaqlarda planşet, telefon və televizor istifadəsi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmalıdır:

“Elektron cihazlardan düzgün və uzunmüddətli istifadə kompüter görmə sindromuna səbəb olur ki, bu da refraksiya pozuntularının inkişafı üçün ciddi risk faktorudur”.

Riderlərin danılmaz üstünlükləri

Tanınmış yazıçı-dramaturq, publisist, Əməkdar incəsənət xadimi Elçin Hüseynbəylinin fikrincə, rəqəmsallaşma dövründə elektron kitablar oxucular üçün getdikcə daha çox tələbə çevrilir, çünki onlar bir cihazda yüzlərlə əsəri saxlamaq imkanı verir — istər planşet olsun, istərsə də rider.

“Bununla belə, çap nəşrlərinin hələ də öz sadiq oxucuları var. Xüsusilə də uzun müddət elektron ekran qarşısında qalmaqdan göz ağrısı və narahatlıq hiss edən insanlar üçün”, – deyə yazıçı vurğulayır.

Nigar Ələkbərovanın təcrübəsi göstərir ki, müasir oxucular kağız kitabların verdiyi nostalji və mənəvi hisslə elektron cihazların təklif etdiyi rahatlıq, ekoloji üstünlük və məkan qənaəti birləşdirməyə çalışırlar.

Elçin Hüseynbəyli də elektron kitabların portativliyinə görə artan populyarlığını qeyd edir, amma vurğulayır ki, çap nəşrləri hələ də göz sağlamlığına həssas insanlar üçün mühüm seçim olaraq qalır.

Eyni zamanda, format seçimi təkcə şəxsi deyil, idrakla bağlı (koqnitiv) bir məsələdir. Xaricdə aparılan tədqiqatlarda, o cümlədən Merilend Universitetinin psixoloqu Patrisiya Aleksanderin araşdırmalarında göstərilib ki, mətnin qavranılması və informasiyanın mənimsənilməsi çox vaxt kağız üzərindən oxuyarkən daha yüksək olur.

Alimlər bunu kağız kitabın xətti və sabit strukturu ilə izah edirlər, belə ki, bu, mətnin məntiqini daha asan izləməyə və onun məzmununa daha dərin baş vurmağa imkan verir. Neyrobioloqlar da hesab edirlər ki, kağız kitablar sensor-motor siqnallar ötürərək beynin məlumatı daha effektiv emal etməsinə kömək edir.

Nəticə etibarilə, oxu formatının seçimi hər bir insanın fərdi seçimidir. Dərin təhlil və informasiyanın maksimum mənimsənilməsi üçün kağız kitab, səyahət zamanı və ya daha çox əsərlərin əlçatan olması üçün isə elektron cihazlar daha məqsədəuyğundur.

Gələcəkdə oxu prosesi, yəqin ki, bu iki format arasında şüurlu tarazlıq yaratmaq bacarığından asılı olacaq. Əsas məsələ nəyi oxumaqdan çox, necə oxumağı seçməkdədir.