Kəskin stress zamanı orqanizmi necə sakitləşdirmək olar?

Müasir həyat tərzi insan orqanizmini daimi gərginlik vəziyyətində saxlayır. Sürətli informasiya axını, iş təzyiqi, qeyri-stabil yuxu rejimi və nizamsız qidalanma bədənin stress mexanizmlərini fasiləsiz aktivləşdirir. Bu prosesin mərkəzində isə kortizol hormonu dayanır.

Metbuat.az xəbər verir ki, kortizol insan orqanizminin əsas tənzimləyici hormonlarından biridir. O, böyrəküstü vəzilərdə ifraz olunur və stress zamanı bədəni təhlükəyə hazır vəziyyətə gətirir.

Qısa müddətli stressdə kortizol faydalıdır: diqqəti artırır, enerjini səfərbər edir və həyati reaksiyaları sürətləndirir. Problem kortizolun özü deyil, onun uzun müddət yüksək səviyyədə qalmasıdır.

Sağlam insanda kortizolun bioloji ritmi var. Səhər saatlarında bu hormon yüksək olur və insanın oyanmasına, günə başlamasına kömək edir. Gün ərzində isə tədricən azalmalı, axşam və gecə saatlarında minimum səviyyəyə enməlidir. Bu ritm pozulduqda orqanizm daim “təhlükə var” rejimində qalır və bu vəziyyət bir sıra metabolik problemlərə yol açır.

Xroniki yüksək kortizol insulin dirəncinin yaranmasına zəmin yaradır. Bu zaman bədən şəkəri hüceyrəyə düzgün ötürə bilmir, insulin səviyyəsi yüksəlir və qarın bölgəsində yağlanma sürətlənir. Paralel olaraq yuxu pozulur, insan səhərlər yorğun oyanır, axşamlar isə yuxuya getməkdə çətinlik çəkir. Uzunmüddətli perspektivdə bu proses şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri və hormonal disbalans riskini artırır.

Kortizolun yüksəlməsinin əsas səbəbləri gündəlik həyat tərzi ilə birbaşa bağlıdır. Daimi psixoloji gərginlik, gec yatmaq, səhər acqarına kofein qəbulu, nizamsız qidalanma və bədənin bərpa olunmasına imkan verməyən intensiv həyat ritmi bu hormonu daimi yüksək saxlayır. Burada problem tək bir stressli gün deyil, bu vəziyyətin aylarla və illərlə davam etməsidir.

Kortizolu nəzarətdə saxlamaq üçün ilk növbədə gündəlik ritm dəyişdirilməlidir. Səhər saatlarında dərhal informasiya axınına düşmək, telefon və xəbərlərlə günə başlamaq bədən üçün əlavə stress siqnalıdır. Günə daha sakit başlamaq kortizolun təbii yüksəlişini süni şəkildə artırmamağa kömək edir. Kofeinin oyandıqdan dərhal sonra deyil, bir müddət sonra qəbul edilməsi də bu baxımdan önəmlidir.

Qidalanma kortizol–insulin balansında mühüm rol oynayır. Şəkər və ağ un məhsulları bu balansı daha da pozur. Gec axşam saatlarında ağır yeməklər kortizolun gecə də yüksək qalmasına səbəb olur və yuxu keyfiyyətini aşağı salır. Daha stabil yemək saatları və sadə tərkibli qidalar hormon sisteminin yüklənməsinin qarşısını alır.

Hərəkət kortizolu tənzimləyən mühüm faktordur, lakin burada da ölçü vacibdir. Yüngül və orta intensivlikli fiziki aktivlik kortizolu azaltmağa kömək etdiyi halda, həddindən artıq və bədəni tükədən məşqlər əks təsir göstərə bilər. Axşam saatlarında sakitləşdirici fəaliyyətlər və ekran istifadəsinin azaldılması orqanizmə “təhlükə bitdi” siqnalını verir.

Kortizolun obyektiv qiymətləndirilməsi üçün qan analizi səhər saatlarında, adətən 08:00–09:00 arası, acqarına aparılmalıdır. Analiz vaxtının düzgün seçilməməsi nəticənin real vəziyyəti əks etdirməməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də təkcə rəqəmə yox, həyat tərzi və əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirmə aparılmalıdır.

Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, kortizol düşmən deyil. O, düzgün işlədikdə orqanizmi qoruyur. Lakin həyat ritmi bədəni daimi təhlükə vəziyyətində saxlayırsa, kortizol zərərli faktora çevrilir. Bu hormonu tənzimləməyin əsas yolu dərmanlar deyil, yuxu, qidalanma, hərəkət və stressə yanaşmanın dəyişdirilməsidir. Orqanizm özünü güvəndə hiss etdikdə, kortizol da öz-özünə normaya qayıdır.

Metbuat.az