Kinokameranın icadının 128 ili tamam olur

Bakı, 13 fevral, AZƏRTAC

Bu gün, fevralın 13-də kinokameranın icadının 128 ili tamam olur; Lui Lümer perforasiya olunmuş filmdən görüntüləri ekrana çıxara bilən kamera mexanizmi olan proyektoru patentləşdirib. Təsəvvür etmək belə çətindir ki, bu ixtira olmasaydı, bəşəriyyət kino sənətindən məhrum ola bilərdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, ilk kinokamera 1892-ci ildə fransız ixtiraçısı Leon Buli tərəfindən icad edilib. İllik patent haqqını ödəməyən ixtiraçı dizaynını itirib və bu hüquq artıq oxşar cihaza sahib olan Lümer qardaşlarına keçib. Cihaza iki ad verildi: kinematoqraf və ya sinematoqraf. Bu gün kameranın şərəfinə bu termin bütün kino sahəsini (çəkilişdən ekrana qədər) ifadə edir.

Yanvarın 20-si müasir videokameraların doğum günü hesab olunur. 1982-ci ilin bu günündə “Sony Electronics” dünyaya ilk əl videokamerasını – “Betacam”ı təqdim edib. Kamera belə işləyirdi: saniyədə 15 şəkil çəkir və görüntünü perforasiya edilmiş 35 mm-lik sellüloid plyonkaya köçürürdü. Nəticədə yaranan plyonka daha sonra bükülərək böyük ağ ekranlarda nümayiş etdirmək üçün işıq proyektorlarına verilirdi. İllər ərzində mühəndislər kameranı təkmilləşdirməyə və ya öz kameralarını yaratmağa çalışıblar. Bəziləri kadr tezliyini artırıb, digərləri kameranın ölçüsünü azaldıb, lakin geniş istifadə olunan məhz Lümer qardaşlarının ixtirası olub.

Kinematoqrafda çəkilmiş filmin ilk nümayişi 28 dekabr 1895-ci ildə Kaputsino bulvarındakı (Paris) Böyük kafenin zallarından birində baş tutub. Bəli, bu, tarixdə ilk ekran əsəri hesab edilən “La Syuta stansiyasına qatarın gəlişi” filminin özüdür.

Bu gün ilk kinematoqraf Fransadakı Lümer İnstitutu Muzeyində saxlanılır. Texnologiya 130 ildən çox müddət ərzində çox inkişaf edib. Həmin dövrdə heç kim insanların nəhəng kinokameralar kimi çəkəcək “qara düzbucaqlılara” sahib olacağını təsəvvür belə edə bilməzdi.

1897-ci ilin sonlarında, kinematoqrafiyanın ixtirasından cəmi iki il sonra, Lümer qardaşları Azərbaycana dəvət edildi. 1898-ci il yanvarın 8-də ilk film Bakıda nümayiş olundu. Martın 31-də isə Bakı Elmi Fotoqrafiya Dərnəyi Mixaylovski bağında (indiki Filarmoniya bağı) ictimai şənlik təşkil edib. Şənlik lentə alınıb. İyunun 21-də “Qatarın stansiyaya gəlişi”, “Paroxodun yola düşməsi” və “Sübh çağı bazar küçəsi” adlı xəbər xronikaları və epizodları, avqustun 2-də isə “Buxara əmirinin Qafqaz hakimi “Böyük knyaz Aleksey” paroxodunda yola düşməsi” lentinin parçaları nümayiş etdirilib. Bu epizodlar və “Bibi-Heybətdə neft fontanı”, “Balaxanıda neft fontanı” kimi bir neçə film 25 il Bakıda yaşayan tanınmış rejissor və fotoqraf Aleksandr Mixayloviç Mişon tərəfindən lentə alınıb. Son iki film 1900-cü ildə Parisdə keçirilən Ümumdünya Film Sərgisində uğurla nümayiş etdirilib. 2001-ci ildə Azərbaycan Kino Fondunun təşəbbüsü ilə onlar Parisdən Azərbaycana qaytarılıb. Hazırda bu lentlər film arxivində saxlanılır.

A.M.Mişonun ardından Belçika sahibkarları Piron qardaşları Azərbaycanın kino sənayesində fəal iştirak etməyə başlayıblar. 1915-ci ildə onlar Bakıda “Filma” səhmdar cəmiyyətini təsis ediblər. Yerli sahibkarların dəstəyi ilə “Filma” 1915-1916-cı illərdə bir neçə film — “Neft və milyardlar səltənətində” və “Arşın mal alan” filmlərini istehsal edib. Birinci film tanınmış yazıçı İbrahim bəy Musabəyovun qısa hekayəsinin motivləri, ikincisi isə Üzeyir Hacıbəylinin eyniadlı komediyası əsasında çəkilib. Filmlər nümayiş olunduqdan qısa müddət sonra xaricdə də şöhrət qazanıb.

1923-cü il aprelin 28-də kino-foto müəssisəsinin bazasında Azərbaycan Dövlət Kino Fabriki rəsmi olaraq açılıb. 1920 və 1930-cu illərdə tarixi hadisələr, qadınların azadlığı və ölkədəki dəyişikliklər haqqında filmlər çəkilib.

1940-cı ildən 1950-ci ilə qədər olan dövr Azərbaycan kinosunun inkişafında yeni bir mərhələ hesab olunur. Bu dövrdə Ümumittifaq Kinematoqrafiya İnstitutunun məzunları olan bir qrup gənc rejissor Moskvadan Azərbaycana qayıtdı. 1960-cı ildən 1970-ci ilə qədər Azərbaycan kinosu həm kino istehsalı, həm də məzmun baxımından əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qaldı. ”Telefonçu qız”, “Bizim Cəbiş müəllim”, “Bir cənub şəhərində”, “İstintaq”, “Dəli Kür”, “Ulduzlar sönmür”, “Yeddi oğul istərəm” və “Dədə Qorqud” kimi genişekranlı filmlər istehsal edildi.

1980-ci illərin sonlarında Azərbaycan kinosu bazar iqtisadiyyatına keçidlə bağlı çətinliklərlə üzləşdi. Yalnız bir neçə bədii film – “Nizami”, “Uzun ömrün akkordları: Üzeyir ömrü”, “Edam günü”, “Təhminə”, “Yaramaz” və “Fəryad” ekran əsərləri sifariş və ya sponsorluq əsasında çəkildi.

Müstəqilliyin bərpasından sonra lentə alınan filmlər - “Sarı gəlin”, “Özgə vaxt”, “Yarasa”, “Fransız” kimi ekran əsərləri milli kinomuzun inkişafına töhfə verib.

2000-ci il dekabrın 18-də Ümummilli Lider Heydər Əliyev 2 avqust tarixini Azərbaycanda Milli Kino Günü elan edən Fərman imzaladı. Hər il bu bayramı qeyd etmək üçün Azərbaycanda müxtəlif tədbirlər, mərasimlər və yeni filmlərin təqdimatları keçirilir.

Kinematoqrafiya bir sahə kimi illər ərzində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Bizim nəsil artıq 3D filmlər və ya 4K çəkilişləri ilə təəccüblənmir. Ola bilsin ki, gələcəkdə tamaşaçıları sevindirməyin yeni yolları, məsələn, ümumi buraxılışda qoxu əsaslı kino və ya tam immersiv 360 dərəcəli icmal ortaya çıxacaq.