Kişilər niyə aliment verməkdən imtina edirlər?

Kulis.az Günel Novruzun yeni yazısını təqdim edir.

Son dövrlərdə Azərbaycanda ailə institutunun böhranı haqqında danışanda çox vaxt ən görünən tərəfdən boşanma statistikasından danışılır. Amma əslində, Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin keçirilən iclasında müzakirəyə çıxarılan “Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin 2025-ci il üzrə Məlumatı”nda əks olunan rəqəmlərin arxasında daha ağır bir mənzərə dayanır: aliment ödəməkdən yayınan minlərlə ata, zorakılıqdan qorunmaq üçün mühafizə orderi alan yüzlərlə qadın, “Qadın dəstək xətti”nə edilən fiziki və psixoloji zorakılıq müraciətləri, “Uşaq qaynar xətti”ndən istənilən kömək səsləri… Bunlar artıq ayrı-ayrı hadisələr deyil. Bu, cəmiyyətin içindən keçən dərin sosial çatın əlamətləridir.

Bir ölkədə minlərlə insan aliment ödəmədiyinə görə həbs olunursa, məsələ təkcə hüquqi, yaxud sosial problem deyil. Burada söhbət məsuliyyətdən qaçan valideyn modelindən gedir. Azərbaycanda boşanandan sonra uşağı təkcə ana böyüdür anlayışı hələ də çox güclüdür. Bir çox kişi üçün nikah bitəndə valideynlik də bitmiş sayılır. Halbuki boşanma ər-arvad münasibətini bitirir, ata-övlad münasibətini yox. Təəssüf ki, bizdə bəzi kişilər alimenti uşağın haqqı yox, keçmiş həyat yoldaşına verilən “əyləncə pulu” kimi görür. Nəticədə uşaq həm maddi, həm də mənəvi travmanın ortasında qalır.

Bu problemin kökündə təkcə vicdansızlıq dayanmır. Sosial məsuliyyətsizlik, yanlış kişi tərbiyəsi, hüquqi savadsızlıq və illərlə formalaşmış patriarxal düşüncə də dayanır. Oğlan uşaqlarına balacalıqdan “sən kişisən” deyilir, amma “sən məsuliyyət daşıyacaqsan” deyilmir. Kişilik bizdə çox vaxt hökm etmək kimi təqdim olunur, qayğı göstərmək kimi yox.

Digər tərəfdən, qadınların üzləşdiyi zorakılıq faktları cəmiyyətin görünməyən qaranlıq qatını açır. “Qadın dəstək xətti”nə edilən müraciətlərin böyük hissəsinin psixoloji və fiziki zorakılıqla bağlı olması təsadüfi deyil. Azərbaycanda ailədaxili zorakılıq hələ də çox zaman “ailə məsələsi” adı ilə ört-basdır edilir. Qonşu qışqırıq eşidir, qarışmır. Qohum bilir, “səbir elə” deyir. Ana qızına “evini dağıtma” məsləhəti verir. Nəticədə zorakılıq edən şəxs yox, zorakılığa məruz qalan qadın susmağa məcbur qalır.

Ən ağrılı məqam isə budur ki, bu mühitdə böyüyən uşaqlar travmanı norma kimi qəbul etməyə başlayırlar. Evdə atasının anasını döydüyünü görən uşaq ya gələcəyin aqressiv kişisinə, ya da susmağa öyrədilmiş qadınına çevrilir. Beləcə zorakılıq nəsildən-nəslə ötürülür.

“Uşaq qaynar xətti”nə edilən müraciətlər də cəmiyyətin başqa bir yarasını göstərir. Psixoloji problemlər, zorakılıq, sosial çətinliklər… Bu uşaqların çoxu əslində sevgi və diqqət çatışmazlığının qurbanıdır. Azərbaycanda valideynlərin böyük hissəsi uşağın fiziki ehtiyaclarını ödəməyi valideynlik hesab edir. Amma uşağın emosional təhlükəsizliyi, psixoloji vəziyyəti, daxili dünyası çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Məktəbdə müəllim, evdə valideyn, küçədə cəmiyyət uşağın ruhuna təzyiq göstərir, sonra da “bu uşaqlar niyə aqressivdir?” deyə təəccüblənirik.

Mediasiya məsələsi isə maraqlı bir paradoksu ortaya qoyur. Minlərlə ailə mübahisəsi mediasiyaya gedir, barışıq sazişləri imzalanır. Bu, müəyyən mənada müsbət haldır. Amma digər tərəfdən düşünəndə, bu qədər ailə konfliktinin olması özü artıq ciddi sosial siqnaldır. İnsanlar bir-biri ilə danışa bilmir, dinləməyi bacarmır, emosional idarəetmə zəifləyib. Sosial şəbəkələrin yaratdığı süni həyat standartları, iqtisadi sıxıntılar, işsizlik, mənzil problemi, psixoloji yorğunluq ailələri içəridən dağıdır.

Azərbaycanda ailə institutu illərlə “toxunulmaz dəyər” kimi təqdim olunduğu üçün onun problemləri barədə açıq danışılmadı. Halbuki ailə müqəddəs ola bilər, amma toksik münasibət müqəddəs deyil. Sadəcə nikahın davam etməsi sağlam ailə demək deyil. Eyni evdə nifrət, qorxu və təhqirlə yaşamaq ailəni qorumur, sadəcə faciəni uzadır.

Bəs çıxış yolu nədir? Əvvəla, ailə məsələlərinə yalnız hüquqi yox, psixoloji və sosial məsələ kimi yanaşılmalıdır. Məktəblərdə münasibət mədəniyyəti, emosional idarəetmə, valideyn məsuliyyəti ilə bağlı dərslər olmalıdır.

İkincisi, psixoloji yardım əlçatan olmalıdır. Azərbaycanda hələ də psixoloqa getmək ayıb sayılır. Halbuki zorakılığın, aqressiyanın, ailə konfliktlərinin böyük hissəsi həll olunmamış psixoloji travmalardan qaynaqlanır.

Üçüncüsü, qanunların icrası sərtləşməli, amma paralel olaraq maarifləndirmə güclənməlidir. Aliment ödəməyən şəxsin həbs olunması problemin nəticəsidir, səbəbi yox. Əsas məsələ insanlarda məsuliyyət hissinin formalaşdırılmasıdır.

Və nəhayət, cəmiyyət “nə deyərlər?” düşüncəsindən çıxmalıdır. Biz illərlə ailələri insanların xoşbəxtliyi üçün yox, görüntü üçün qorumuşuq. Bu gün isə həmin saxta görüntülərin altında əsəbi qadınlar, travmalı uşaqlar və aqressiv kişilər yetişir.

Əslində, bütün bu statistikanın bizə dediyi bir həqiqət var: problem təkcə ailələrdə deyil, problem cəmiyyətin düşüncə tərzindədir. Düşüncə dəyişmədən isə rəqəmlər hər il dəyişəcək, amma faciələrin mahiyyəti dəyişməyəcək.