“Köçkün öldü”, köçkün yoxdur

Otuz ilə yaxın davam edən işğal Azərbaycanın tarixində bir milyon insanın taleyinə yazılmış ağır köçkünlük həyatı oldu. O illərdə evindən didərgin düşən insanlar üçün doğma ocaq xatirələrdə yaşadı. Bir gecənin içində yurd-yuvasını tərk etməyə məcbur olan ailələr uzun illər vaqonlarda, çadır şəhərciklərində, yataqxanalarda, yarımçıq tikililərdə yaşamağa məhkum oldular. Həmin dövrdə ən sadə məişət şəraiti, içməli su, sanitar qovşağı, normal yaşayış mühiti belə əksəriyyət üçün əlçatmaz idi. Məktəb, xəstəxana, digər xidmətlər heç yada düşmürdü...

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan köçkünü doğma torpağa qayıdacağı günün ümidini heç vaxt itirmədi. Hər çətinliyə sinə gərən insanların ən böyük arzusu bir gün yenidən öz evinin qapısını açmaq idi.

Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan dövləti həmin illərdə həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan ağır vəziyyətdə olsa da, məcburi köçkünlərin problemlərini daim diqqətdə saxladı. İlk illərdə imkanlar məhdud idi. Dövlət gücləndikcə köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması əsas sosial siyasət istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Ölkənin müxtəlif bölgələrində müasir qaçqın şəhərcikləri salındı. Minlərlə ailə yeni mənzillərlə təmin edildi, məktəblər, uşaq bağçaları, tibb məntəqələri, yollar və digər sosial obyektlər tikildi. Bu şəhərciklər əvvəlki çadır və vaqon həyatından müqayisəolunmaz dərəcədə fərqlənirdi. Kədərlisi o idi ki, bu şəhərciklər nə qədər rahat və müasir olsa da, onların adı qaçqın şəhərciyi olurdu. Bu ifadə insanlara hər gün doğma torpaqlarından uzaqda yaşadıqlarını xatırladırdı.

2020-ci ildə Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Bununla da otuz illik həsrət sona çatdı və tarixdə yeni mərhələ başlandı. İndi “köçkün” anlayışı tarixə çevrilib. “Köçkün” öldü, daha köçkün, köçkünlük yoxdur. Yaşayan doğma yurduna qayıdan Azərbaycan vətəndaşıdır. Bəli, insanlar mərhələli şəkildə öz doğma kənd və şəhərlərinə qayıdırlar. Qaçqın şəhərciyindən çıxıb ata-baba yurduna köçmək bəlkə də bir ömrün ən böyük xoşbəxtliyidir. İnsanın öz kimliyinə qovuşmasıdır.

Bu gün işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri miqyasına görə dünyanın diqqətini cəlb edir. Ermənistanın otuz il ərzində viran etdiyi yurd-yuvamızda həyat yenidən qurulur.

Təbii ki, proses maliyyə və təşkilati baxımdan asan deyil. Maraqlı və diqqətəlayiq məqam odur ki, Azərbaycan dövləti vətəndaşını iki dəfə ev sahibi edir. Birinci dəfə məcburi köçkün olduğu dövrdə ona məskunlaşmaq üçün təhlükəsiz yaşayış şəraiti yaratdı, qaçqın şəhərciyində mənzillə verdi. İkinci dəfə doğma torpaqlar azad olunandan sonra onu öz ata-baba yurdunda yeni evlə təmin edir. Bu, dövlətin vətəndaşa xidmət siyasətinin yüksək nümunəsi və sosial məsuliyyətin praktik ifadəsidir.

Əlbəttə, Ermənistanın Azərbaycana vurduğu mənəvi və maddi ziyanın izləri uzun illər qalacaq. Dağıdılmış şəhərlər, məhv edilmiş kəndlər, viran qoyulmuş tarixi abidələr, qəbiristanlıqlar və insanların yarımçıq qalmış ömür hekayələri heç vaxt unudula bilməz. Onun izi tarixdə əbədi qalacaq.

Bu gün salınan yeni yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsi müasir memarlıq üslubu, geniş küçələri, abad infrastrukturu və rahat yaşayış şəraiti ilə seçilir. Bu yanaşma gələcəyin Qarabağını formalaşdırır.

Bununla yanaşı, yeni kənd və qəsəbələrin layihələndirilməsi zamanı bir məqam həssaslıqla nəzərə alınmalıdır. Yaşayış məntəqələri elə tikilməlidir ki, heç vaxt insanların yaddaşında illərlə yaşadıqları qaçqın qəsəbələri xatırlanmasın. Söhbət evlərin quruluşundan, həyətyanı ərazilərdən gedir. Ən ciddi məqam psixoloji amilə gedib çıxır. İnsan doğma yurduna qayıdarkən özünü yeni və firavan bir həyatın başlanğıcında hiss etməlidir. Özünü keçmiş məcburi köçkün həyatının davamında görməməlidir. Azərbaycan Prezidentinin də, Azərbaycan dövlətinin də istədiyi budur.

Böyük Qayıdış milli ləyaqətin, gələcəyə inamın bərpasıdır. Qaçqın şəhərciklərində keçən illər Azərbaycanın yaddaşında həmişə qalacaq, həmin şəhərciklər insanların ömür kitabında həmişə çətin bir mərhələ kimi xatırlanacaq.

Nə yaxşı ki, həmin yolun sonu bizi doğma yurda aparır. İndi Azərbaycan köçkününün hekayəsi qayıdış hekayəsidir.

 Elnur ƏMİROV