Əsrin sövdələşməsi, yoxsa... Kövrək razılaşmanın pozulma ehtimalı

İsveçrə razılaşması Yaxın Şərqə çoxdan gözlənilən və davamlı bir sülh gətirə bilmir: sənəd regionun heç bir fundamental problemini həll etmir

Vaşinqton və Tehran arasında Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə olunan elan edilmiş razılaşma Yaxın Şərqdəki güc balansını kökündən dəyişdirir və İsraili sərt geosiyasi reallıqla üzləşdirir. Bu razılaşmanın İsrailin arxasında bağlanması və Livanın dərhal atəşkəsə daxil edilməsi İsrail rəhbərliyini “Hizbullah”ı tamamilə məğlub etmək imkanından məhrum edir.

İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun sənədlərin imzalanmasından əvvəl etdiyi hərəkətlərdən açıq şəkildə qıcıqlanan ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Evin artıq qlobal enerji bazarının sabitliyini təhdid edən sonsuz eskalasiyanı dəstəkləmək niyyətində olmadığını açıq şəkildə bildirdi. Nəticədə, İsrail strateji təcrid vəziyyətində qalmaq riski ilə üzləşir: ya şimal sərhədlərində davam edən terror təhdidini qəbul etməyə, ya da əsas müttəfiqi ilə açıq münaqişəyə girməyə məcbur olur ki, bu da ölkəni dərin beynəlxalq təcridlə təhdid edə bilər.

İran İslam Respublikası üçün müqavilənin şərtləri sadəcə bir uğur deyil, həm də Ayətullah rejimini həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə legitimləşdirən böyük bir qələbədir. Dondurulmuş 24 milyard dollarlıq aktivlərə çıxış əldə etmək və Amerika dəniz blokadasının dərhal ləğvi Tehrana böyük iqtisadi nəfəs verir. Bir vaxtlar Barak Obamanın nüvə müqaviləsini pozan Trampın indi Hörmüz boğazını açmaq üçün görünməmiş güzəştlərə getməsi İran təbliğatı tərəfindən Qərbin şiə dövlətinin möhkəmliyinə təslim olması kimi təqdim olunur. Bir neçə ay əvvəl Amerika bombardmanı altında imicini xilas edərək və xəyal edə bilməyəcəyi resurslar qazanaraq İran qanuni iqtisadi sahəyə qayıdır.

Sülh sazişindən sonra Tehranın gərginliyi artırmağı dayandıracağına və aqressiv regional siyasətindən imtina edəcəyinə ümid etmək sadəlövhlüyün zirvəsi olardı. İran rejimi İslam inqilabının ixracı və "müqavimət oxu"nu saxlamaq konsepsiyasına kökündən bağlıdır və heç bir maliyyə inyeksiyası bu ideoloji doktrinanı dəyişdirə bilməz. Üstəlik, mövcud memorandumdan raket və pilotsuz təyyarə proqramlarının çıxarılması İranı əsas ənənəvi silahı ilə təmin edir. Neft satışından əldə edilən milyardlar mülki sektora deyil, hərbi-sənaye kompleksinin dərin modernləşdirilməsinə və Livan, İraq və Yəməndəki batmış proksi qrupların gizli şəkildə yenidən təchiz edilməsinə yönəldiləcək ki, onlar da yalnız 60 günlük texniki danışıqlar müddətində sakit qalacaq.

İranın ənənəvi olaraq Cənubi Qafqazdakı geosiyasi maraqlarına mövcud təhlükə kimi baxdığı Zəngəzur dəhlizi pərdəarxası danışıqlarda mühüm yer tuturdu. Azərbaycan və Türkiyənin bu dəhliz üzərində suveren nəzarət əldə etməsi halında İranın Ermənistanla əlaqəsinin kəsilməsi Tehranı Rusiya və Avropaya birbaşa tranzit çıxışından məhrum edəcək və onu türk məngənəsinə sıxışdıracaqdı. Sazişin hazırlanması zamanı amerikalılar İrana "bunda sənin nə işin var?" kimi ultimatumlar verməkdən çəkindilər. Bunun əvəzinə, onlar bu mərkəzdən sövdələşmə vasitəsi kimi istifadə etməyi üstün tutdular.

Yaxın Şərqdə sabitlik yaratmaq və Tehranı sakitləşdirmək naminə Vaşinqton ehtimal ki, gizli güzəştlərə gedərək, dəhliz layihəsinin İslam Respublikasının maraqlarına xələl gətirmədən həyata keçirilməyəcəyinə zəmanət verdi və bu da Tehranın daha bir böyük diplomatik qələbəsi oldu.

Trampın hazırkı diplomatik fəaliyyəti davamlı dejavu hissi oyadır. Çünki son onilliklərdə Yaxın Şərq sülh danışıqlarının tarixi oxşar razılaşmaların sonsuz bir dövrünə çevrilib. Klintondan Obamaya qədər Amerika administrasiyaları dəfələrlə İranın sədaqətini pul və sanksiyaların aradan qaldırılması ilə satın almağa çalışıblar, lakin hər dəfə dərhal faydaları tükəndikdən sonra uğursuz olublar. İndi Ağ Evin tez bir seçki qələbəsinə və aşağı qaz qiymətlərinə ehtiyacı var. İranın isə iqtisadi qurtuluşa ehtiyacı var və bu da hər iki tərəfi qəsdən barışmaz ideoloji fikir ayrılıqlarına göz yummağa, qəsdən müvəqqəti sənəd imzalamağa vadar edir.

İranın ABŞ və müttəfiqlərindən fantastik 300 milyard dollarlıq infrastruktur yenidənqurma planı təqdim etməsini gözləyən həddindən artıq maliyyə tələbləri müqaviləyə uzunmüddətli riayət etməyin qeyri-real təbiətini ortaya qoyur. Aydındır ki, nə ABŞ Konqresi, nə də Avropa paytaxtları rəsmi olaraq terrorizmin sponsoru kimi təyin olunmuş bir ölkəyə heç vaxt təzminat ödəməyə razı olmayacaqlar ki, bu da qaçılmaz olaraq son mərhələdə müqavilənin pozulmasına səbəb olacaq. Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə ciddi yoxlama mexanizmləri olmadan və sentrifuqların sökülməsi olmadan qayıtmaqla bağlı qeyri-müəyyən dil İrana sadəcə möhkəmləndirilmiş yeraltı bunkerlərdə gizli şəkildə nüvə inkişafını tamamlamaq üçün vaxt verir.

Nəticədə, yeni İsveçrə razılaşması Yaxın Şərqə çoxdan gözlənilən və davamlı bir sülh gətirə bilmir, yalnız müvəqqəti taktiki atəşkəs rolunu oynayır. Tramp ABŞ daxilində İsrailpərəst lobbi və respublikaçıların güclü təzyiqi ilə üzləşən kimi və İran kəşfiyyatı dirçələn “Hizbullah” vasitəsilə hibrid əməliyyatları bərpa edən kimi bu kövrək razılaşma dərhal pozulacaq. Bu sənəd regionun heç bir fundamental problemini həll etmir: sadəcə qaçılmaz partlayışı təxirə salır və İsrail ilə güclənmiş, maliyyə cəhətdən güclü İran arasında növbəti müharibə mərhələsinin daha geniş və dağıdıcı olacağını təmin edir.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov