Lozannada Dantesin kölgəsi KONKRET

1923-cü ilin may ayında İsveçrənin “Sesil” otelinin restoranında atəş səsləri eşidildi: gənc zabit Moris Konradi sovet diplomatı Vatslav Vorovskini soyuqqanlılıqla güllələdi. Lozannadakı məhkəmədə andlı iclasçılar qatili tamamilə bəraət qazandırdı, rus mühaciri isə ona ayaq üstə əl çaldı.

Lakin Paris və Berlin salonlarının kuarlarında siyasi motivdən çox, maraqlı bir şayiə müzakirə olunurdu, qəzetlər pıçıldayırdı: “Puşkin izi geri qayıtdı. Vorovskini Jorj Dantesin nəvənin nəvəsi öldürüb. Nəsil Rusiya qarşısındakı günahını yuyur”.

Gözəl, demək olar ki, mistik bir qafiyə: yüz il əvvəl Dantes ölkənin poeziya günəşini əlindən almışdı, indi isə onun nəslindən olan adam həmin ölkəni dağıdanları cəzalandırır.

1920-ci illərin adi insanları bu əfsanəyə asanlıqla inandı. Dantes-Gekkern ailəsi dueldən sonra Avropada yaşayırdı və İsveçrə kökləri var idi, Konradi isə İsveçrə vətəndaşı idi. Bundan əlavə, həm baron de Gekkernlər, həm də İsveçrənin şokolad kralları Konradilər eyni Avropa dairələrində fırlanırdılar, buna görə də adi insanlar onları asanlıqla əmioğlu-dayıoğlu hesab edirdi. Prosesə məşum dramatizm əlavə etməyə çalışan mətbuat tezliklə Konradini baronların qohumu elan etdi. Mühacirətə yüksək simvolizm çox lazım idi, “Dantesin intiqamı” versiyası isə tirajları isti piroqlar kimi satdırırdı.

Bu mif bu günə qədər ictimai səhifələrdə yenidən üzə çıxır, amma real arxiv sənədlərinə baxsaq, tamamilə fərqli bir dram aşkara çıxır. Ədəbi lənət olmadan, amma qanlı vendetta fonu ilə.

Morisin damarlarında Dantesin qanı yox idi, o, Sankt-Peterburqda İsveçrədən olan uğurlu qənnadçı ailəsində doğulmuşdu. Onun babası məşhur “M. Konradi” fabrikini qurmuşdu, mağazaları inqilabdan əvvəlki Peterburqun hər yerində fəaliyyət göstərirdi.

Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Moris Konradi şəxsən II Nikolaydan könüllü kimi rus ordusuna getməyə icazə istədi. O, Georgi kavaleri oldu, inqilabdan sonra isə Vətəndaş müharibəsi cəbhələrində məşhur Drozdovski diviziyasının tərkibində sona qədər vuruşdu.

Beləliklə, Konradini Puşkinin kölgəsi deyil, adi və dəhşətli bir intiqam hərəkətə gətirmişdi: Petroqradda qırmızı terror zamanı çekistlər onun atasını və doğma əmisini güllələmiş, iki qardaşı isə zindanlarda iz qoymadan yoxa çıxmışdı. Lozannada sovet polpredinin öldürülməsi onun sovet hakimiyyəti ilə şəxsi hesablaşması idi.

Məhkəmə qələbəsi və bəraət Moris üçün sakitlik gətirmədi: Konradi ağır post-travmatik sindromu olan klassik müharibə adamı olaraq qaldı. O, dinc həyata uyğunlaşa bilmədi, içdi, kokaindən asılı oldu və davalar, qarışıqlıqlar səbəbindən mütəmadi olaraq İsveçrə polisinin qeydlərinə düşdü.

1929-cu ildə məhkəmələrdən və özündən qaçmağa çalışaraq Fransa Xarici Legionuna yazıldı və Əlcəzairdə döyüşməyə getdi. Mətbuatda onun həlak olması barədə bir neçə dəfə şayiələr dolaşdı, amma o sağ qaldı. Xidməti bitirdikdən sonra tamamilə tək və sınmış halda İsveçrəyə qayıtdı. Mühacirət qəzetlərinin keçmiş qəhrəmanı 1947-ci ildə dağ kantonunda səssizcə dünyasını dəyişdi, əlliyə çatmamışdı.

Tarix zarafat etməyi və yalançı təsadüflər uydurmağı sevir. Lakin reallıq çox vaxt istənilən ədəbi mifdən daha qaranlıq olur. Dantesin nəvənin nəvəsi Lozannaya qayıtmamışdı: orada İsveçrə pasportu olan rus zabiti atəş açmışdı, inqilab ondan intiqam hüququndan başqa hər şeyi almışdı…

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az