Marşalın ölümü Özü ilə birgə 78 nəfər həlak oldu KONKRET

24 oktyabr 1960-cı ildə Baykonur kosmodromunda baş verən faciə SSRİ-nin raket sınaqları tarixində ən dəhşətli qəzalardan biri oldu. Rəsmi məlumatlara görə, fəlakət nəticəsində 78 nəfər həlak oldu. Ölənlər arasında Strateji Raket Qoşunlarının baş komandanı, artilleriya baş marşalı Mitrofan Nedelin də var idi. Akademik Boris Çertok isə qurbanların ümumi sayını 126 nəfər kimi qiymətləndirirdi. Bu hadisə tarixə “Nedelin fəlakəti” adı ilə düşdü. Onun səbəbləri arasında texniki nasazlıqlar, təhlükəsizlik qaydalarının kobud şəkildə pozulması və raketin mümkün qədər tez sınaqdan keçirilməsi naminə verilən riskli qərarlar dayanırdı.

Bir anın içində cəhənnəmə çevrilən buraxılış meydançası

Həmin gün Baykonurda yeni R-16 qitələrarası ballistik raketinin sınaqlarına hazırlıq gedirdi. Raket yanacaqla doldurulmuşdu və buraxılışdan əvvəlki son yoxlamalar aparılırdı. Lakin gözlənilmədən ikinci pillənin əsas mühərriki vaxtından əvvəl işə düşdü.

Bundan sonra baş verənlər saniyələr içində fəlakətə çevrildi. Raketin ətrafına yayılan alov yanacaq komponentlərinin alışması ilə daha da gücləndi. Yüzlərlə ton təhlükəli yanacaq maddəsinin olduğu ərazidə güclü yanğın başladı. Raketin yaxınlığında işləyən insanların qaçıb xilas olmaq üçün demək olar ki, vaxtı yox idi.

Yüksək temperatur, alov və zəhərli yanma məhsulları çoxsaylı insanın həyatına son qoydu. Faciənin miqyası o qədər böyük idi ki, sonradan hadisə yerindəki dağıntılar və yanğının izləri haqqında danışılanlar uzun illər yaddaşlardan silinmədi.

Bəzi xatirələrdə asfalt üzərində yanmış insanların kölgələrini xatırladan tünd izlərdən bəhs edilir. Rəvayətlərə görə, marşal Nedelinin həlak olduğu yerdə onun ərimiş Qəhrəman ulduzunun, saatının və marşal paqonlarının qalıqları tapılmışdı. Bu təfərrüatlar faciənin dəhşətini ifadə edən hekayələrdə yaşasa da, onların hər birini ayrıca təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmək olmaz.

Faciəyə aparan təhlükəli tələskənlik

Bəs belə bir fəlakətə nə səbəb olmuşdu? R-16 raketinin buraxılış sistemində ciddi nasazlıqlar hələ oktyabrın 23-də aşkar edilmişdi. Təhlükəsizlik qaydalarına uyğun olaraq, raketin yanacağı boşaldılmalı, o, buraxılış meydançasından çıxarılmalı, mühərriklər sökülməli və nasaz hissələr dəyişdirilməli idi. Bu prosesin həftələrlə davam edə biləcəyi ehtimal olunurdu.

Lakin sınaqların gecikməsi arzuolunmaz sayılırdı. Qarşıdan Oktyabr inqilabının ildönümü gəlirdi və raketin sınaqlarını həmin tarixə çatdırmaq üçün ciddi təzyiq vardı. Nəticədə təhlükəli qərar qəbul edildi: nasazlıqları yanacaqla doldurulmuş raketin üzərində, birbaşa buraxılış meydançasında aradan qaldırmaq.

Bir sıra mütəxəssislərin bu qərara etiraz etdiyi bildirilir. Bununla belə, işlər davam etdirildi. Hadisə ilə bağlı sonradan yayılan rəvayətlərdə marşal Nedelinin rəhbərliyə hesabat verməkdən çəkinməsi və raketin sınaqlarını gecikdirmək istəməməsi də vurğulanır. Ona aid edilən “Nikita nə deyəcək? Ölkə bizi gözləyir” məzmunlu sözlər həmin dövrün siyasi və inzibati təzyiq mühitini simvolizə edir. Bununla belə, bu ifadənin dəqiq sözbəsöz forması mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim edilməməlidir.

Ölümün bir addımlığında

Sınaqlara hazırlıq zamanı buraxılış meydançasında texniki işləri yerinə yetirən mütəxəssislərlə yanaşı, çoxsaylı rəhbər vəzifəli şəxslər də iştirak edirdi. Təhlükəli şəraitə baxmayaraq, raketin ətrafında işlər davam etdirilirdi.

Marşal Mitrofan Nedelin raketdən təxminən 17 metr aralıda oturmuşdu. Onun yanında ümumi maşınqayırma nazirinin müavini Lev Qrişin, baş konstruktorlar və digər məsul şəxslər də vardı.

Raketin baş konstruktoru Mixail Yanqel isə faciədən az əvvəl ayrılmış yerə siqaret çəkməyə getmişdi. Bu təsadüf onun həyatını xilas etdi.

Bir neçə dəqiqə sonra raketin ikinci pilləsinin mühərriki vaxtından əvvəl işə düşdü. Alov meydançanı bürüdü. İnsanlar müxtəlif istiqamətlərə qaçmağa çalışsalar da, çoxları xilas ola bilmədi. Rəhbər vəzifəli şəxslər də daxil olmaqla, onlarla insan həyatını itirdi.

Beləliklə, raket sınağı kimi planlaşdırılan əməliyyat faciə ilə nəticələndi. Bu hadisə texniki risklərin düzgün qiymətləndirilməməsinin və təhlükəsizlik tələblərinin arxa plana keçirilməsinin hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərdi.

“Siz özünüzü cəzalandırdınız”

Faciədən sonra hadisənin səbəblərini araşdırmaq üçün hökumət komissiyası yaradıldı. Araşdırma texniki nasazlıqların, təhlükəli iş şəraitinin və buraxılışa hazırlıq zamanı verilən qərarların rolunu üzə çıxardı.

Qəzanın bilavasitə iştirakçılarının bir çoxu həlak olduğundan, sağ qalanların cəzalandırılması məsələsi də müzakirə edildi. Rəvayətə görə, hökumət komissiyasına rəhbərlik edən Leonid Brejnev sağ qalanlara belə demişdi: “Siz özünüzü cəzalandırdınız”.

Bu ifadə faciənin ağırlığını və baş verənlərin məsul şəxslər üçün də nə qədər sarsıdıcı olduğunu əks etdirir.
Hadisə uzun müddət geniş ictimaiyyətdən gizlədildi. SSRİ-də hərbi və kosmik proqramlarla bağlı məlumatlar ciddi məxfilik şəraitində saxlanıldığından, faciənin həqiqi miqyası barədə məlumatlar yalnız sonrakı illərdə daha geniş yayılmağa başladı.

Raketin buraxılışını gecikdirməmək, rəhbərliyə hesabat vermək və siyasi gözləntiləri qarşılamaq naminə təhlükəsizlik tələblərinin ikinci plana keçirilməsi onlarla insanın həyatına başa gəldi. Halbuki texniki nasazlıq aşkar ediləndə sınaqları dayandırmaq və təhlükəsizliyi təmin etmək əsas prinsip olmalı idi.

Baykonur faciəsinin ən acı dərsi də elə budur: texnologiyada bir səhv saniyələr ərzində baş verə bilər, amma həmin səhvin bədəli onlarla insanın həyatı olur.

Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az

Müəllif: Dmitri Belousov