​MASLOVUN EHTİYACLAR PİRAMIDASINI NİYƏ UNUTDUQ?

Xaləddin İbrahimli,

professor

Bir toplumun inkişafını ölçmək üçün adətən rəqəmlərə baxırıq: ümumi daxili məhsul nə qədər artıb, neçə yol çəkilib, neçə bina tikilib, texnologiya nə qədər yenilənib? Bunlar vacibdir, amma yetərli deyil. Toplumun həqiqi vəziyyəti yalnız tikdikləri ilə deyil, yetişdirdiyi insanla ölçülür. İnsanlar bir-birinə nə qədər etibar edir? Əmək qiymətləndirilirmi? Ailə, vicdan, mərhəmət və ədalət gündəlik həyatda nə qədər yaşayır?

Bu suallar bizi çoxdan tanıdığımız, amma sanki unutduğumuz bir anlayışa — Maslovun ehtiyaclar piramidasına qaytarır. Bu model insan davranışını izah edən dəyişməz qanun deyil. Lakin sadə və mühüm bir həqiqəti xatırladır: insanın qida, yaşayış, sağlamlıq və təhlükəsizlik kimi əsas ehtiyacları davamlı şəkildə təhdid altındadırsa, ondan daha yüksək sosial və mənəvi məqsədlərə yönəlməsini gözləmək çətinləşir.

Maslov insan ehtiyaclarını şərti olaraq bir neçə pillədə təsvir edirdi: fizioloji ehtiyaclar, təhlükəsizlik, aidiyyət, hörmət və özünügerçəkləşdirmə. Məncə, bunun yanında toplumun başqa bir piramidası da var. Onun pillələrini vicdan, ədalət, dürüstlük, mərhəmət, məsuliyyət, əməksevərlik, qarşılıqlı hörmət, ailəyə bağlılıq, ictimai etimad və ümumi fayda düşüncəsi təşkil edir. Birinci piramida insanın yaşaya bilməsi, ikinci isə necə yaşaması haqqındadır.

Problem də məhz burada başlayır: birinci piramidanın təməli sarsıldıqda, ikinci piramidanın dayaqları da zəifləyir.

Aclıq, yoxsulluq, işsizlik, qeyri-sabit gəlir və sabah qorxusu insanı daimi müdafiə vəziyyətinə salır. O, böyük ideallardan əvvəl ev kirayəsini, uşağının qidasını, dərman pulunu və işini itirməməyin yollarını düşünür. Belə bir insandan yaradıcılıq, ictimai təşəbbüs və fasiləsiz fədakarlıq tələb etmək ədalətli deyil. Çünki bütün gücünü ayaqda qalmağa sərf edən adamın toplumu dəyişdirməyə enerjisi qalmaya bilər.

Əlbəttə, ən ağır şəraitdə belə ləyaqətini və vicdanını qoruyan insanlar həmişə olub. İnsan ruhunun böyüklüyü də bundadır. Ancaq ayrı-ayrı insanların qəhrəmanlığı ilə bütöv toplum üçün qayda yaratmaq olmaz. Bir insan yoxsulluğa, qorxuya və haqsızlığa baxmayaraq ucalığını qoruya bilər; milyonlarla insanı isə daimi qəhrəmanlıq imtahanında saxlamaq mümkün deyil.

Təhlükəsizlik hissi itəndə qorxu davranışın əsas meyarına çevrilir. İnsan açıq danışmaqdan, hüququnu tələb etməkdən, haqsızlığa etiraz etməkdən çəkinir. Hər addımın yeni risk yaradacağını düşünür. Beləcə, susmaq ehtiyatlılıq, uyğunlaşmaq ağıllılıq, himayə axtarmaq isə yaşamaq üsulu kimi qəbul edilir. Əlaqə ədalətdən, sədaqət bacarıqdan, görünmək zəhmətdən üstün tutulmağa başlayır.

Əxlaq yalnız insanın daxilindəki səs deyil; həmin səsin eşidilə bildiyi ictimai mühitdir. Dürüst insan cəzalandırılır, zəhmətkeş insanın əməyi görünmür, haqsızlığa məruz qalanın hüququ qorunmursa, düzgün davranmaq tədricən fərdi fədakarlığa çevrilir. Halbuki fədakarlıq toplumun daimi idarəetmə mexanizmi ola bilməz. Sağlam nizam elə qurulmalıdır ki, doğru olmaq insan üçün təhlükəli, mənasız və zərərli görünməsin.

Aidiyyət hissi də bu mənəvi nizamın əsas dayaqlarındandır. İnsan ailəsinə, iş yerinə, şəhərinə və ölkəsinə bağlılıq duymadıqda, ortaq məsuliyyət zəifləyir. “Bu toplum mənimdir” fikrinin yerini “hər kəs öz başının çarəsinə baxsın” düşüncəsi tutur. Bu dəyişiklik baş verəndə həmrəylik azalır, başqasının haqqı yadlaşır, ictimai sərvət isə sahibsiz görünür.

Hörmət və dəyər görmək ehtiyacının ödənilməməsi də eyni dərəcədə dağıdıcıdır. Əməyi tanınmayan, fikri dinlənilməyən, zəhmətinin qarşılığını almayan insan özünü bərabərhüquqlu vətəndaş kimi hiss etmir. Ləyaqətin zədələndiyi yerdə qəzəb, kin və aqressiya artır. Uğur bilik, bacarıq və zəhmətlə deyil, əlaqə, güc və nümayişlə ölçülməyə başlayır. Beləliklə, toplum əmək mədəniyyətini, alışqanlıqlarını itirir və status yarışının içinə düşür.

Özünügerçəkləşdirmə isə yalnız fərdi uğur məsələsi deyil. İnsan istedadını, biliyini və yaradıcılığını ortaya qoya bildikdə, toplum üçün də dəyər yaradır. Elmi kəşf, sənət əsəri, yaxşı məktəb, sosial təşəbbüs və yeni fikir yalnız ehtiyaclarını ödəmək üçün çarpışmayan, düşünməyə və yaratmağa imkan tapan insanların əməyindən doğur. İnsan o zaman sadəcə yaşamağa deyil, yaşadığı dünyanı yaxşılaşdırmağa çalışır.

Əmək də məhz burada mənəvi məzmun qazanır. Yalnız dolanmaq məcburiyyəti ilə görülən iş insana yük ola bilər. Amma insan əməyində dəyər, ədalətli qarşılıq, hörmət və sosial fayda gördükdə, iş təkcə qazanc mənbəyi olmur. O, insanın özünü təsdiq etməsinin, ailəsini qorumasının və topluma qatılmasının yoluna çevrilir.

Lakin məsələnin başqa tərəfini də unutmaq olmaz: maddi ehtiyacların ödənilməsi öz-özlüyündə mənəvi toplum yaratmır. Yüksək gəlir, rahat həyat və texnoloji inkişaf avtomatik olaraq vicdan, mərhəmət və ədalət doğurmur. Rifah içində yaşayıb ailə bağlarını itirən, insanı yalnız istehlak və şəxsi uğurla ölçən toplumlarda də mənəvi aşınma mümkündür.

Deməli, iki piramida bir-birindən ayrı deyil. Əsas ehtiyacların qarşılanması mənəvi dəyərlərin yaşaması üçün zəmin yaradır; mənəvi dəyərlər isə maddi imkanların ədalətli və insani şəkildə bölüşdürülməsini təmin edir. Ədalət, etimad və məsuliyyət yoxdursa, iqtisadi artım toplumun ümumi rifahına çevrilmir. Rifah yoxdursa, mənəviyyat gündəlik həyatın qaydası olmaq əvəzinə, insanlardan tələb edilən ağır bir sınağa dönür.

Bəlkə də Maslovu unutmağımızın səbəbi budur: insanlardan nəticə tələb etməyi, həmin nəticəni mümkün edən şərtləri yaratmaqdan daha asan hesab edirik. Dürüstlük istəyirik, amma dürüst insanı qorumuruq. Əməksevərlik istəyirik, amma əməyin qarşılığını təmin etmirik. Vətənə bağlılıq istəyirik, amma vətəndaşa aidiyyət və ləyaqət hissi vermirik. Məsuliyyət tələb edirik, amma ədalətin hamı üçün eyni işlədiyinə inam yaratmırıq.

Sağlam toplum insanı yalnız doyuran, işlə təmin edən və təhlükədən qoruyan toplum deyil. O, eyni zamanda insanın ləyaqətini qoruyan, səsini eşidən, zəhmətini qiymətləndirən və ona gələcəyini qurmaq imkanı verən toplumdur. Belə şəraitdə mənəvi dəyərlər nəsihət kimi yuxarıdan söylənmir; ailədə, məktəbdə, iş yerində və ictimai münasibətlərdə təbii davranış qaydasına çevrilir.

Ona görə də bir toplumun mənəvi vəziyyətindən danışmazdan əvvəl onun insanlara necə bir həyat təqdim etdiyinə baxmalıyıq. İnsan özünü təhlükəsiz, dəyərli və aid hiss edirsə, vicdanını qorumaq üçün hər gün qəhrəman olmağa məcbur qalmır. Əsl inkişaf da elə budur: insanın yalnız yaşamasına deyil, ləyaqətlə yaşamasına imkan verən nizam qurmaq.