Mavi sərvətin taleyi

Xəzərin dalğaları tariximiz, sahilləri isə gələcəyimizdir...

Bu gün dünyanın ən böyük qapalı su hövzələrindən biri olan Xəzərin əhəmiyyətini xatırladan xüsusi gündür. Belə ki, 2006-cı ilin bu günündə “Xəzər dənizinin ətraf mühitinin mühafizəsi haqqında Çərçivə Konvensiyası”nın qüvvəyə minməsindən sonra hər il avqustun 12-si Xəzər Günü kimi qeyd olunur. Xəzər yalnız xəritədə olan böyük mavi sahə deyil. O, tarixdir, təbiətdir, iqtisadiyyatdır.

Xəzər həm də yaddaşdır. Onun dalğaları neçə-neçə nəslin hekayəsini daşıyır. Sahillərində qurulan qədim yaşayış məskənlərindən müasir Bakı limanına qədər böyük bir tarix bu dənizin ətrafında formalaşıb. Bu gün Xəzərə baxanda yalnız sonsuz su səthini görmək kifayət deyil. Orada Azərbaycanın iqtisadi keçmişini, təbiətinin zənginliyini və gələcəyə dair imkanlarını da görmək mümkündür.

Ekoloji tarazlıq təhlükədə...

Son 30 il ərzində iqlim dəyişmələri Xəzər dənizinin hövzəsində özünü daha həssas göstərib. Bunun nəticəsində Xəzər dənizinin sahil boyunda yaşayan əhali ciddi iqlim dəyişmələrinin, dənizin su səviyyəsinin tərəddüdünün, sel və quraqlıqların mənfi təsirlərinə daha çox məruz qalıb. İqlim dəyişmələri səbəbindən Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi region üçün potensial təhlükəyə çevrilib. Dənizə tökülən çayların suyunun azalması yağıntıların miqdarının azalması ilə bərabər, həm də çay sularından kənd təsərrüfatının artan tələbatının ödənilməsinə yönəldilməsi ilə də izah edilir.

Xəzər dənizinin ətraf mühitinin bugünkü vəziyyəti ilə əlaqədar bütün sahilyanı dövlətlər narahatlıq keçirir. Dənizin ətraf mühitinin mühafizəsi və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə məsələləri Xəzəryanı ölkələrin milli siyasətinin prioritet istiqamətlərindəndir. Azərbaycanda da Xəzər dənizinin ətraf mühitinə mənfi təsirləri minimuma endirmək üçün tədbirlər görülür.

Xəzərin suyu azalır: Səbəb yalnız iqlim deyil

Bütövlükdə, regionumuzda Xəzər böyük iqlim əmələgətirən təsirə malikdir. Eyni zamanda, Xəzər və dəniz ekosistemi iqlimin istiləşməsinə həssasdır. Qlobal temperaturun sürətlə artması son onilliklərdə özünü daha güclü göstərməkdədir. Bu, ümumilikdə azalan su ehtiyatlarından istifadənin artması fonunda dənizə tökülən çayların axınının azalmasına gətirib çıxarır. Digər tərəfdən, temperaturun artması dəniz səthindən buxarlanmanın çoxalmasına səbəb olur. XX əsrdə səviyyənin ən aşağı göstəricisi 1977-ci ildə, yəni dəniz səviyyəsindən 29 metr aşağı qeydə alınıb. Lakin 1995-ci ilə qədər sonrakı onilliklərdə, nisbətən qısa müddətdə səviyyə - 26,5 metr həddinə çatıb. Bu da illər ərzində səviyyənin 2,5 metr yüksəlməsini göstərirdi. 1995-ci ildən bugünədək 31 ildir ki, Xəzər yenidən səviyyəsinin aşağı düşməsi mərhələsindədir. Hazırda Xəzərin səviyyəsi dünya okean səviyyəsindən 28,6 metr aşağıdır. Keçən əsrin minimumundan isə bizi 40 santimetr fərq ayırır.

500-dən çox bitki, 850 növ heyvan...

Okean mənşəli dünyanın ən böyük daxili su hövzəsi olan Xəzəri haqlı olaraq əsl relikt və heyrətamiz təbiət abidəsi adlandırmaq olar. Bugünədək qorunub saxlanılan ən zəngin flora və fauna aləmi bütün bəşəriyyətin mülkiyyətidir. Dənizin dərinliklərində və sahilyanı ərazilərdə Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş 500-dən çox bitki və 850 növ heyvan, o cümlədən nadir və endemik növlər yaşayır.

Sahil küləyi, mavi üfüq və böyük imkanlar

Xəzər həm də mühüm nəqliyyat və logistika məkanıdır. Dəniz üzərindən həyata keçirilən daşımalar Azərbaycanı region ölkələri ilə əlaqələndirir. Bakı limanı və Ələt ərazisində formalaşan nəqliyyat imkanları Xəzərin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Bu dənizin sahilləri həm də istirahət və turizm üçün cəlbedici məkanlardır. Yay aylarında minlərlə insan Xəzərin sahillərinə üz tutur. Dənizin mavi görüntüsü, sahil küləyi və gün batımı Bakı mənzərəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Göründüyü kimi, Xəzərin qorunması yalnız bir ölkənin deyil, onun sahilində yerləşən bütün dövlətlərin ortaq məsuliyyətidir. Xəzər Günü də məhz bu baxımdan mühüm mesaj verir. Biz Xəzərdən yalnız istifadə etməməliyik, onu qorumalıyıq. Çünki Xəzər təbiətin bizə bəxş etdiyi sərvət olmaqla yanaşı, gələcək nəsillərə ötürməli olduğumuz böyük bir mirasdır. Xəzər əsrlərdir sahillərimizə toxunan dalğaları ilə tariximizi müşayiət edir. Onun qorunması isə bu tarixin gələcəkdə də davam etməsi deməkdir.

Yeganə BAYRAMOVA