Mədəniyyət diplomatiyası, yoxsa geosiyasi alət?

1991-ci ildə SSRİ süqut etdikdən sonra Rusiya keçmiş sovet respublikalarında öz təsirini saxlamaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atdı. Bunlardan biri də müttəfiq respublikalarda təşkil olunan “Rus Evi” adlanan mədəniyyət mərkəzləri idi. Bu qurumlar Rusiya Federasiyasının xaricdəki mədəni, humanitar və ictimai diplomatiya siyasətinin əsas elementlərindən biri kimi çıxış edirdi. Əslində, Rusiya mədəniyyət mərkəzlərinin əsas vəzifəsi rus dilini və mədəniyyətini təbliğ etmək idi. Lakin postsovet məkanında bu institutlar çox vaxt Kremlin geosiyasi maraqlarına xidmət edən bir vasitəyə çevrildi.

Azərbaycanın suveren siyasəti çərçivəsində ölkədə fəaliyyət göstərən bütün xarici təşkilatların milli qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərməsi tələb olunur. Lakin “Rus evi” Azərbaycanda hüquqi şəxs kimi qeydiyyatdan keçmədən fəaliyyət göstərirdi. Bu isə onun hüquqi statusunu qeyri-müəyyən edir və fəaliyyətinin Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun olub-olmadığı sualını gündəmə gətirirdi. Azərbaycan hökumətinin “Rus evi”nin fəaliyyətini dayandırmaq qərarı yalnız siyasi və diplomatik aspektlərlə deyil, həm də hüquqi tələblərlə bağlıdır. Bu qurum Azərbaycanda rəsmi qeydiyyata alınmadığı halda, genişmiqyaslı tədbirlər təşkil edir, təhsil və informasiya layihələri həyata keçirir, həmçinin siyasi məzmunlu fəaliyyətlərdə iştirak edirdi.

Azərbaycanın “Rus evi”nin bağlanması ilə bağlı verdiyi qərar Moskva tərəfindən xoş qarşılanmadı. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi və digər rəsmi qurumlar bu addımı “dostcasına olmayan qərar” kimi dəyərləndirdi və iki ölkə arasındakı humanitar əlaqələrə zərbə vurduğunu bildirdi.Rusiyanın narazılığına baxmayaraq, Azərbaycan hüquqi əsaslara söykənərək öz qərarının dəyişməz olduğunu nümayiş etdirdi.

“Rus evi”nin bağlanması təkcə hüquqi məsələlər deyil, həm də Azərbaycanın xarici təsirlərə qarşı nə qədər həssas olduğunu göstərən bir hadisə oldu. Bu qərar Azərbaycanın müstəqil diplomatiyasının və milli maraqlarını qorumağa yönəlmiş hüquqi çərçivələrinin prioritet olduğunu sübut etdi.

Azərbaycan–Rusiya münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır və qarşılıqlı iqtisadi-siyasi maraqlara əsaslanır. Lakin bu münasibətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən istənilən qurum ölkənin qanunlarına əməl etməli və Azərbaycanın suverenliyinə hörmətlə yanaşmalıdır.

Azərbaycan açıq şəkildə nümayiş etdirdi ki, heç bir xarici təşkilat hüquqi tələbləri pozaraq, qeyri-rəsmi və nəzarətsiz fəaliyyət göstərə bilməz. Azərbaycan mədəniyyətlərarası dialoqu dəstəkləyən ölkədir. Lakin bu dialoq yalnız qarşılıqlı hörmət və qanuni çərçivədə baş verə bilər.

Şəbnəm Zeynalova
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru