Məhsəti Gəncəvi əxlaqsız həyat sürüb? Tarixçi dəhşətli detallar açdı

Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdindəki Bədii Şura “Məhsəti” qısametrajlı bədii filminin Bakı Film Festivalında nümayişinə qadağa qoyub. Filmin rejissoru və ssenari müəllifi sabiq mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayevin qızı Suad Qaradır. Ekran işində Azərbaycanın klassik ədəbi-mədəni tarixində xüsusi yeri olan Məhsəti Gəncəvi obrazı ciddi təhrif olunub, etik və normativ çərçivələrə etinasız yanaşılıb.

Filmdə görkəmli şairə gəzəyən, əxlaqsız bir qadın kimi təqdim edilir və obrazın mənəvi kimliyi ilə səhnələr arasında nəzərəçarpacaq dərəcədə uyğunsuzluqlar mövcuddur.

Bəs Məhsəti Gəncəvi və onun həyatı ilə bağlı hansı faktlar bizə məlumdur?

Globalinfo.az-a danışan tarixçi alim Zaur Əliyev deyib ki, Məhsəti Gəncəvi azadlıq şairəsi və qurbanı olub.

Onun sözlərinə görə, M.Gəncəvi təqribən 1098-ci (və ya 1113-cü) ildə Gəncədə anadan olub, 90 ildən artıq ömür sürüb və bu şəhərdə XII əsrin sonunda vəfat edib:

“Əsl adı Mənicə idi (Mənigə, Munijə). “Məhsəti” təxəllüsünü ona Səlcuq hökmdarı Sultan Səncər verib. Deyilənlərə görə, Sultan Səncərin diqqətini onun gözlənilmədən yağan qar haqqında bədahətən söylədiyi bir rübai çəkib. Səncərlə söhbətlərinin birində Mənicə öz mühitində hamıdan kiçik və görünməz olduğunu söyləyir. Sultan isə onunla razılaşmayıb deyir: “To, meh-həsti” (Sən hamıdan böyüksən)”.

Alim qeyd edib ki, Sultan Səncər və Məhsəti Gəncəvi barədə bir rəvayət də var:

“Deyilənə görə, Məhsəti xanım şərab içməyi sevirdi. Bir gün Sultanın məclisinə gecikir. Qaydaya görə, gecikən şəxsə 3 buynuz şərab içmək cəriməsi verilirdi. Məclisə gecikən Məhsəti 2 buynuz şərabı içir, 3-cü buynuz təklif olunanda isə bu rübaini deyir:

“Eh şah, məndən sənə mədh və səna bəsdir
Bir qoca qarının sənə bu qədər dua etməsi yetər
İnək deyiləmsə buynuz mənə lazım deyil
İnək oldumsa, iki buynuz bəsimdir”.

İlk qadın bəstəkarımız…

Bəzi müəlliflər yazır ki, Məhsəti adı “Böyük xanım”, bəziləri yazır ki,  gözəlliyini nəzərə alıb “Ay xanım” (“Mah” – ay, “Səti” – xanım) kimi izah edilir. Şairə həm də dərin biliklərə malik olduğundan Məhsəti Dəbir kimi tanınıb. O, məşhur Azərbaycan şairəsi, şahmatçı, ilk görkəmli qadın musiqiçimiz və çox ehtimal ki, ilk qadın bəstəkarımızdır.

Alman alimi Frits Meyer 1963-cü ildə “Gözəl Məhsəti” monoqrafiyasını yazıb və 257 rübai, 30-a yaxın şeir parçasını burada toplayıb. Məhsəti Gəncəvinin Misirin İsgəndəriyyə kitabxanasında, ABŞ-ın Metropol Muzeyində və Yel Universitetində 110-dək miniatür, illüstrasiya və rübaisi saxlanılır”.

Məhsəti camış dərisindən kisəyə salınır…

Zaur Əliyev bildirib ki, deyilənlərə görə, Məhsəti Gəncəvinin Gəncədən sürgün edilməsinə səbəb şahmat olub:

“Şəhərin hakimi məclislərin birində qadınları ələ salmağa, onların axmaq, məhdud məxluqlar, uzun saçlı, qısa düşüncəli olduğunu iddia etməyə başlayır. Məhsəti dərhal qadınların kişilərdən geri qalmadığını iddia etdiyi mübahisəyə girir. Qərara gəlirlər ki, ikisi arasında 10 min dinar pul mükafatı uğrunda şahmat oyunu keçirsin. Məhsətinin beş oyun ardıcıl udmasına əsəbiləşən şəhər hakimi onu ağır şəkildə cəzalandırmaq qərarına gəlir. Məhsətini camış dərisindən tikilən kisəyə salır və 15 gün həbsdə saxlayır. Zindandan çıxan kimi onu ölüm gözlədiyini bilən Məhsəti Gəncəvi şəhəri tərk edib gedir. Deyilənə görə, 91 yaşında Gəncəyə qayıdan Məhsətini keçmiş hakimin varisləri daş-qalaq etdirib öldürürlər”.

Harada dəfn edilib?

Tarixçi onu da əlavə edib ki, orta əsrlər şəraitində, qadının hüquqlarının məhdudlaşdırdığı bir dövrdə Məhsəti Gəncəvi kimi istedadlı şairənin yetişməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi:

“Fransanın Konyak şəhərində Məhsəti Gəncəvinin heykəli var. Miluz şəhərindəki Yuxarı Alzas Universitetinin Qreta Komur-Tilloy konfransın keçirildiyi zala Məhsəti Gəncəvinin adı verilib. Ehtimal olunur ki, onu şeyx  Nizami Gəncəvinin yanında dəfn ediblər. Çünki 1923-cü ildə Nizami məqbərəsinin yanında qazıntı işləri aparılan zaman bir qadın qəbri aşkar edilib. Onun Məhsəti Gəncəvi olması ehtimal edilir”.

Zaira Akifqızı
Globalinfo.az