Məkkə paktı sadəcə növbəti regional ittifaq deyil

Bu razılaşma Körfəz regionunda təhlükəsizlik sisteminin köklü şəkildə dəyişməsi üçün zəmin yarada bilər

SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi xəbərə görə, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın avqustun 7-də Məkkədə imzaladığı birgə müdafiə sazişi regionda mövcud olan çoxsaylı ittifaqlardan və siyasi bəyanatlardan biri kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu razılaşmanın əhəmiyyəti daha çox onun konkret müddəalarından deyil, ortaya qoyduğu yeni yanaşmadan irəli gəlir. Söhbət Körfəz ölkələrinin öz təhlükəsizliyinə baxışının dəyişməsindən gedir.

Ər-Riyad və digər Körfəz ölkələri strateji təhlükəsizliyi yalnız bir təminatçı dövlətə bağlamaq istəmirlər. Bunun əvəzinə onlar müxtəlif tərəfdaşlıqlar şəbəkəsi yaratmağa, bununla da seçim imkanlarını, hərbi potensiallarını və manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışırlar.

Bu baxımdan Məkkə paktı ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi təhlükəsizlik sisteminin sonu deyil. Əksinə, daha çoxqütblü regional təhlükəsizlik modelinə hazırlıq kimi qiymətləndirilə bilər. Burada əsas məqsəd təhlükəsizliyi kənardan “idxal etmək” deyil, regional dövlətlərin özlərinin təhlükəsizlik imkanlarını formalaşdırmasıdır.

Bu, ABŞ-ın bölgədə daha az iştirak etdiyi və siyasətinin əvvəlki qədər proqnozlaşdırıla bilmədiyi gələcək üçün bir növ sığorta mexanizmi rolunu oynaya bilər.

Son onillikdə baş verən hadisələr Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik yanaşmasını dəyişib. Artıq əsas sual ABŞ-ın nə qədər güclü olması deyil, bu gücdən nə dərəcədə proqnozlaşdırıla bilən şəkildə istifadə etməsidir.

Bir dövlət ABŞ-dan milyardlarla dollar dəyərində silah ala, ölkəsində xarici hərbi bazaların və qoşunların yerləşməsinə şərait yarada, Vaşinqtonla dərin əlaqələr qura bilər. Lakin böhran zamanı ABŞ-ın müdaxilə edib-etməməsi bəzən müttəfiqlərinin təhlükəsizliyindən daha çox Amerikanın daxili siyasi vəziyyəti və geosiyasi hesablamaları ilə müəyyənləşə bilər.

Körfəz ölkələri artıq belə nəticəyə gəlirlər ki, ABŞ-la nə qədər dərin tərəfdaşlıq qurulsa da, bu, avtomatik şəkildə təhlükəsizlik zəmanəti demək deyil.

Buna görə yeni strategiya belə görünür: Vaşinqtonla müttəfiqliyi qorumaq, lakin bununla yanaşı, alternativ imkanlar yaratmaq.

Bu yanaşma ABŞ-dan uzaqlaşıb Çin, Rusiya və ya Türkiyənin düşərgəsinə keçmək anlamına gəlmir. Əsas məqsəd ümumiyyətlə “düşərgələr” məntiqindən kənara çıxmaqdır. Eyni zamanda bu, regionun gələcəkdə ABŞ-ın iştirakının azalacağı ehtimalına hazırlaşdığını göstərir.

Belə bir şəraitdə əsas məsələ regionda yaranacaq güc boşluğunun kim tərəfindən doldurulacağıdır.

İran uzun illər ərzində regiondakı təsir imkanlarını genişləndirib və Körfəz ölkələrinə qarşı raket və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edib. İsrail isə regionda hərbi və kəşfiyyat üstünlüyünü nümayiş etdirərək öz təsir imkanlarını genişləndirib.

ABŞ-ın regiondakı rolunun azalması Yaxın Şərqdə qaydaların yalnız iki əsas aktorun – İran və İsrailin – təsiri ilə formalaşması riskini yarada bilər.

Məkkə paktını bu baxımdan regionda üçüncü güc mərkəzinin yaradılması istiqamətində ilk addımlardan biri kimi qiymətləndirmək mümkündür. Məqsəd nə İranla, nə də İsraillə mütləq qarşıdurmaya getməkdir. Əsas məqsəd tərəflərdən hər hansı birinin regionda tam hegemonluq əldə etməsinin qarşısını almaqdır.

İranı Körfəz təhlükəsizliyi məsələsindən kənarda saxlamaq mümkün deyil. Türkiyənin Tehranla münasibətlərində həm əməkdaşlıq, həm də rəqabət mövcuddur. Pakistan isə İranla uzun sərhədə malikdir və onun Tehranla daimi qarşıdurmaya girməsi real görünmür.

Bu səbəbdən ittifaqın əsas funksiyalarından biri çəkindirmə siyasəti ola bilər: üzv ölkələrdən hər hansı birinə hücumun mümkün hücum edən tərəf üçün daha yüksək siyasi və hərbi xərc yaratması.

Onilliklər ərzində Körfəz ölkələri təhlükəsizlik baxımından əsasən xarici qüvvələrə güvəniblər. Onlar müasir silahlar alıb, xarici hərbi qüvvələri qəbul edib və Qərbin hazırladığı kəşfiyyat, rabitə və müdafiə sistemlərindən istifadə ediblər.

Bu model müəyyən mənada effektiv olsa da, onun əsas çatışmazlığı təhlükəsizliklə bağlı son qərarların müəyyən hissəsinin xaricdən asılı olması idi.

Məkkə paktı müdafiə sahəsində yerli imkanların inkişafını sürətləndirə bilər. Razılaşmanın məqsədi sadəcə ənənəvi hərbi ittifaq yaratmaq deyil, ölkələrin öz daxilində müdafiə potensialını artırmaqdır.

Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə imkanlarına, əlverişli coğrafi mövqeyə, siyasi çəkiyə və böyük müdafiə bazarına malikdir.

Türkiyə xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları, raketlər, hərbi dəniz platformaları və elektron sistemlər sahəsində inkişaf etmiş hərbi sənaye bazasına sahibdir.

Pakistan böyük və təcrübəli orduya, mühüm strateji imkanlara və nüvə silahına malik yeganə üzv ölkədir.

Lakin paktın real dəyəri yalnız hərbi büdcələr və silahların sayında deyil, inteqrasiyanın səviyyəsində ölçüləcək. Birgə hava hücumundan müdafiə sistemi, erkən xəbərdarlıq mexanizmləri, kəşfiyyat mübadiləsi, sursat təminatı, kibermüdafiə və döyüş şəraitində fəaliyyət göstərə biləcək vahid komandanlıq sistemi əsas istiqamətlərdən ola bilər.

Bundan əlavə, əməkdaşlığın Türkiyə və Pakistan istehsalı olan hərbi sistemlərin alınmasından daha irəli gedərək Səudiyyə Ərəbistanında birgə istehsal və birgə işlənib hazırlanma mərhələsinə keçməsi də mühüm əhəmiyyət daşıya bilər.

Regionun təhlükəsizliyi artıq yalnız Körfəz sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Təhlükəsizlik xətti Körfəzdən Qırmızı dənizə, Hörmüz boğazından Bab əl-Məndəbə qədər uzanır.

Bu marşrutlar regional enerji ticarətinin və qlobal kommersiyanın mühüm hissəsinin keçdiyi strateji arteriyalardır.

Məkkə paktı gələcəkdə koordinasiyalı dəniz əməkdaşlığına çevrilərsə, limanların, gəmiçilik xətlərinin və enerji marşrutlarının Qərb donanmalarından tam asılı olmadan qorunması üçün yeni imkanlar yarana bilər.

Bu isə ABŞ-ın gələcəkdə regiondakı hərbi iştirakını azaltması ehtimalına qarşı Körfəz ölkələrinin hazırlaya biləcəyi ən mühüm mexanizmlərdən biri ola bilər.

Yaxın Şərqdə müxtəlif razılaşmaların və ittifaqların sayı heç vaxt az olmayıb. Əsas problem isə ortaq siyasi əsasların formalaşdırılması olub.

Məsələn, 2015-ci ildə yaradılan Yəmən koalisiyası müharibə ilə bağlı üzv ölkələr arasında fikir ayrılıqları səbəbindən zaman keçdikcə zəiflədi. Həmin il yaradılan İslam Hərbi Antiterror Koalisiyası da çoxsaylı ölkələri bir araya gətirsə də, üzvlərin sayını vahid hərbi potensiala çevirməkdə çətinlik çəkdi.

Ölkələri bir masa arxasında toplamaq onların maraqlarını tam şəkildə uzlaşdırmaq demək deyil.

Məkkə paktı daha müstəqil regional təhlükəsizlik sisteminin ilk ciddi dayağına çevrilə bilər. Lakin bunun baş verib-verməyəcəyi hərbi büdcələrdən və üzv ölkələrin sayından asılı olmayacaq.

Əsas sual budur: Sazişi imzalayan ölkələr həqiqətən bir-birini müdafiə etmək üçün siyasi, iqtisadi və hərbi bədəli ödəməyə hazırdırlarmı?

Əgər cavab müsbət olarsa, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik balansının okeanın o tayından gələn gücdən tam asılı olmadığı yeni bir sistemin formalaşması mümkündür.