“Məkkə sazişi” ABŞ ı niyə narahat edir?

Yaxın Şərqin genişlənən coğrafiyasında yeni regional blok formalaşır. Lakin bu, ABŞ-ın yaratmağa çalışdığı Səudiyyə Ərəbistanı–İsrail–BƏƏ ittifaqı deyil.

Bu yeni birlik şərti olaraq “Məkkə sazişi” adlandırıla bilər. Cümə günü müsəlmanlar üçün müqəddəs şəhər olan Məkkədə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında birgə müdafiə haqqında saziş imzalanıb. Üç sünni dövlət razılaşıb ki, onlardan hər hansı birinə silahlı hücum bütün ölkələrə qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək.

Azpost.info bildirir ki, bu barədə The Wall Street Journal yazır.

Hər üç dövlət rəsmi olaraq ABŞ-ın müttəfiqidir. Lakin burada “İbrahim sazişləri”ndən söhbət getmir. Səudiyyə Ərəbistanı tərəfdaşlarını seçərkən İranla daha yumşaq və balanslaşdırılmış münasibət siyasətinə üstünlük verir. Türkiyə və Pakistanın isə terrorla mübarizəyə münasibəti, yumşaq desək, birmənalı deyil.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan HƏMAS nümayəndələrini ölkəsində qəbul edir və təşkilatın döyüşçülərini “müqəddəs döyüşçülər” kimi təqdim edir. Pakistanın Taliban və “Əl-Qaidə” ilə münasibətlərini isə ən yaxşı halda ikili siyasət adlandırmaq mümkündür. Sammitdə iştirak edən Misir isə bu pakta qoşulmaqdan nümayişkaranə şəkildə imtina edib.

Yeni birlik təsirsiz də qala bilər. Hindistan və Pakistan növbəti dəfə bir-birinə zərbə endirəndə türklərin və səudiyyəlilərin silahla köməyə gələcəyinə həqiqətən inanan varmı? Ər-Riyad artıq 2025-ci ildə İslamabadla qarşılıqlı müdafiə haqqında saziş imzalayıb. Hazırkı İran müharibəsi zamanı isə məlumatlara görə, Pakistan Səudiyyə Ərəbistanına müəyyən sayda hərbçi və hava hücumundan müdafiə batareyası göndərib. Lakin bu, daha çox siyasi siqnal, nəinki real hərbi güc nümayişi olub.

Bəlkə də əsas məsələ elə budur. Bu saziş NATO Nizamnaməsinin 5-ci maddəsi deyil. Səudiyyə Ərəbistanına İran raketləri atılanda yardım üçün yenə də Vaşinqtona müraciət edilir – Ankara, İslamabad və hətta Pekinə yox. Ən böyük əhəmiyyət daşıyan məqam da məhz budur.

Bununla belə, müdafiə ittifaqlarının başqa funksiyaları da ola bilər. Türkiyə üçün əsas məqsəd bütün regionda öz təsirini artırmaqdır. Suriyada dominant mövcudluğu, eləcə də Kiprin işğal altındakı hissəsində, İraqda, Qətərdə, Liviyada və Somalidə artan hərbi kontingentləri bunu açıq şəkildə göstərir. Digər paytaxtlarla əlaqələrin möhkəmləndirilməsi Ankaraya perspektivli silah müqavilələri fonunda diplomatik çəkisini artırmaq imkanı verir.

Pakistan isə ABŞ və İran arasında vasitəçi rolunda çıxış edib və hadisələrin mərkəzində olmaqdan fayda görür. Ölkənin fundamental iqtisadi marağı da var: neft və qaz tədarükünün fasiləsizliyi üçün İranla qarşıdurmanın məhdudlaşdırılması vacibdir. Regional koordinasiya buna nail olmağın yollarından biridir.

Səudiyyə Ərəbistanı tərəfdaşlarını şaxələndirir və İranla müharibə fonunda Vaşinqtonun təhlükəsizlik təminatçısı kimi roluna inamın azaldığını nümayiş etdirir. Ər-Riyad müdafiəyə ildə təxminən 80 milyard dollar xərcləyir. Bu rəqəm İsrailin xərclərindən xeyli çox, İranın xərcləri ilə isə müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür. Lakin xaricdən alınan hərbi texnika döyüş təcrübəsini və müharibə aparmaq iradəsini əvəz edə bilməz.

Türkiyə və Pakistanla saziş bu baxımdan Səudiyyə Ərəbistanına əlavə imkanlar verə bilər. Bununla belə, Ər-Riyad hələ regional düzəni öz liderliyi altında formalaşdırmaq qabiliyyətini tam nümayiş etdirməyib.

Burada nüvə məsələsi də diqqət çəkir. Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı ilə Pakistan arasındakı, nüvə silahının yaradılması ilə bağlı qeyri-müəyyən elementləri olan münasibətlərə qoşulması narahatlıq doğurmalıdır. Fevral ayında Türkiyənin xarici işlər naziri canlı yayım zamanı ölkənin atom bombasına sahib olub-olmaması barədə suala cavab verərkən uzun müddət susub və gülümsəyib.

Bütün bunlar ABŞ Konqresinin Səudiyyə Ərəbistanı ilə mümkün nüvə sazişində uranın ölkə daxilində zənginləşdirilməsinə yol verilməməsi tələbində israr etməsinin vacibliyini göstərir.

Supergüc xaotik siyasət yürüdəndə regional dövlətlər öz işlərini müstəqil şəkildə həll etməyə başlayırlar. Bu, yerli aktorların daha çox məsuliyyət götürməsi baxımından müsbət də ola bilər. Lakin müttəfiqlərin ABŞ-ın rəqiblərinə güzəştə getməsi və Vaşinqtonun maraqlarına zidd addımlar atması mənfi nəticələr də yarada bilər. Bu hadisə daha çox ikinci ssenariyə bənzəyir.

AzPost.az