Mərkəzi Asiya Rusiyadan qurtula biləcəkmi?

Oktyabrın əvvəlində Düşənbədə Vladimir Putin Rusiya-Mərkəzi Asiya münasibətlərinin vəziyyətindən bir qədər məyus görünürdü. İkinci Rusiya-Mərkəzi Asiya Sammitində çıxış edən Rusiya lideri ötən il Rusiyanın regionla ticarət dövriyyəsinin 45 milyard dolları keçdiyini qeyd edib.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Eurasia.net” yazıb.
Təhlildə qeyd olunur:
Putin bildirib: “Ümumiyyətlə, pis nəticə deyil. Ancaq Belarusla 50 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəmiz var və sizə xatırladıram ki, Belarusda 10 milyon insan yaşayır. Özbəkistanda artıq 40 milyon. Tacikistanda isə 10”.
Sətiraltı məna aydın idi. Rusiya ilə region arasında əlaqələr möhkəm qalsa da, Kremlin təsiri Putinin istədiyi qədər güclü deyil.
Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya “səbəbsiz” hücumundan dərhal sonra Qərbdə Mərkəzi Asiyanın Rusiyanın orbitindən uzaqlaşa biləcəyi ilə bağlı bəzi fərziyyələr yaranıb. Təxminən 4 illik müharibədən sonra Moskvanın 5 Mərkəzi Asiya dövləti ilə əlaqələri dəyişib, lakin bəzilərinin proqnozlaşdırdığı kimi və ya düşünülən dərəcədə deyil.
Həqiqətən də, Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar və Qərbdə bazarların itirilməsi Kremli Mərkəzi Asiyaya çox bel bağlamağa sövq edib.
Alabama ştatındakı Hantinqton Kollecinin beynəlxalq əlaqələr üzrə professoru Kris Primiano bildirib:
"Mərkəzi Asiya ölkələrinin Rusiya ilə nə qədər sıx bağlı olduğunu nəzərə alsaq, Rusiya ilə əlaqəni tam kəsmək çətin məsələdir”.
Ötən il ərzində baş verən iki hadisə Rusiya-Mərkəzi Asiya münasibətlərinin hazırkı vəziyyətini daha da müəyyənləşdirdi.
Bunlardan birincisi Qərbin Mərkəzi Asiyaya marağının artmasıdır.
Noyabrın 6-da keçirilməsi planlaşdırılan ABŞ-Mərkəzi Asiya sammitinin ikitərəfli ticarətə əhəmiyyətli təkan verəcəyi gözlənilir. Vaşinqtonda gözlənilən toplantı ilk dəfə yazda Özbəkistanda keçirilən Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya sammitindən sonraya təsadüf edir.
İkincisi, Rusiyanın Mərkəzi Asiyadan olan miqrantlara qarşı daxili təzyiqidir. Mərkəzi Asiyadan olan miqrantlara qarşı ayrı-seçkiliyin artması ilə müşayiət olunan repressiyalara 2024-cü ilin martında “Crocus City Hall”-da tacik yaraqlıların həyata keçirdiyi terror hücumu səbəb olub.
Digər amil Ukraynada müharibə başlayandan bəri Rusiya və Çinin maraqlarının yaxınlaşmasıdır ki, bu da Çinin Mərkəzi Asiyada iqtisadi ekspansiyasına daha çox manevr imkanı verir.
Putin xarici siyasətinə Mərkəzi Asiyaya çoxlu diqqət yetirir, çünki region ticarət üçün o, arxa qapı rolunu oynayıb, bu, Rusiyaya sanksiyaların öhdəsindən gəlməyə və müharibə maşınının fəaliyyətini davam etdirmək üçün lazım olan maddələri əldə etməyə imkan verib.
Fransanın Şərq Dilləri və Sivilizasiyaları Milli İnstitutunun Mərkəzi Asiya üzrə mütəxəssisi və Parisdə “Yeni Avrasiya Rəsədxanası”nın həmtəsisçisi Maykl Leviston deyib: “Mənə elə gəlir ki, Putin və xarici işlər naziri Sergey Lavrov heç vaxt 24 fevral 2022-ci ildən bəri Mərkəzi Asiya ölkələrinə bu qədər səfər etməyiblər”.
Düşənbədə keçirilən sammit boyu Putin keçmiş sovet dövlətləri arasında həmrəylik anlayışının sadiq müdafiəçisi olduğunu sübut etdi. Səfərinin sonunda mətbuat konfransında Putin bildirib: "Bir-birimizdən çox uzağa getməmək çox vacibdir. Bizi bir araya gətirən çox şeyə sahib olduğumuz hissini dəstəkləmək çox vacibdir".
Rusiya ilə region arasında ticarət dövriyyəsi 2021-ci ildəki 35,8 dollardan ötən il 45 milyard dolları ötüb, bu da təkrar ixrac ticarəti (reeksport) və sanksiyalardan yayınma nəticəsində yaranıb. “Orta Dəhliz nəqliyyat marşrutuna bəlkə də daha çox diqqət yetiriləcək. Rusiyanı Hindistan, İran və Pakistanla birləşdirən Şimal-Cənub dəhlizi Ukraynaya təcavüzdən əvvəl “ölü” idi”, - Leviston bildirib.
Putinin ümidverici ritorikasına baxmayaraq, Düşənbədə keçirilən son sammit Rusiyanın artan məhdudiyyətlərini nümayiş etdirdi. “MDB və Mərkəzi Asiya sammitlərindən praktiki olaraq heç nə çıxmadı, - xarici siyasət üzrə analitik Məhəmməd Şamsuddinov bildirib. - Onlar sadəcə oturub söhbət etdilər, heç bir real nəticə yox idi”.
Bu nəticə iyul ayında Çin sədri Si Cinpinin sosial və infrastruktur layihələri üçün 209 milyon dollar vəd etdiyi ikinci Çin-Mərkəzi Asiya sammitindən və Komissiya sədri Ursula Fon der Lyayenin 12 milyard avro investisiya yatırdığı (aprel ayında) Aİ-Mərkəzi Asiya sammitindən fərqlənir.
“Rusiyanın Mərkəzi Asiyadakı üstünlüyünü qorumaq səyləri qarşıdakı aylarda və illərdə çətin olacaq.
Birincisi, Mərkəzi Asiya dövlətləri “bütün yumurtaları bir səbətə yığmaq” istəmir və çoxvektorlu siyasət yürütmək niyyətindədir”, - Primiano bildirib. - Bu, sığorta polisi kimidir, Rusiyada işlər pis getsə, heç kim o düşərgədə olmaq istəməz".
Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya liderləri Rusiyanın həssaslığını çox yaxşı bilirlər. Məsələn, Mərkəzi Asiyanın 5 dövlət başçısının hamısı may ayında Moskvada Putinin Qələbə Günü paradında iştirak edib.
Rusiyanın hələ də bölgədə oynada biləcəyi güclü kartları var. Məsələn, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan hazırda elektrik enerjisi istehsalının mülki ehtiyaclara və iqtisadi artıma artan tələbatla ayaqlaşmaq üçün nüvə reaktorları tikmək üçün “Rosatom”a müraciət edib.
Rusiya, həmçinin Tacikistan və Qırğızıstanda hərbi mövcudluğunu saxlayır və 2022-ci ilin yanvar hadisələri zamanı asayişi bərpa etmək üçün Qazaxıstana sülhməramlı qüvvələr yerləşdirib.
Rusiya və Mərkəzi Asiya üçün ən güclü məqam əmək miqrasiyası pul köçürmələridir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatına görə, 2024-cü ilin ortalarında Rusiyada 1,8 milyon özbək, 1,2 milyon tacik və 350 minə yaxın qırğız yaşayırdı. Dünya Bankının məlumatına görə, 2024-cü ildə xaricdən şəxsi pul köçürmələri Tacikistanın ÜDM-nin 48 faizini, Qırğızıstanın ÜDM-nin 17 faizini və Özbəkistanın ÜDM-nin 14 faizini təşkil edib. Sərtləşdirilmiş miqrasiya qaydalarına və geniş yayılmış ayrı-seçkilik praktikasına baxmayaraq, pul köçürmələrinin cəmi bu il artıb.
Miqrasiya münasibətlərdə hər iki tərəf üçün alət kimi görünür. Rusiya iqtisadiyyatı Mərkəzi Asiya işçi qüvvəsindən, Tacikistan, Qırğızıstan və Özbəkistanın iqtisadiyyatı isə ÜDM-i artırmaq üçün pul köçürmələrindən asılıdır.
Həm Mərkəzi Asiyada, həm də Rusiyada xidmət etmiş təqaüdçü amerikalı diplomat bildirib: “Mənim fikrim odur ki, bu köhnə ksenofobiyanın alovlanmasıdır”. O, etnik ayrı-seçkilik dalğasının Kremlin təzyiq taktikası olduğuna şübhə ilə yanaşır: "Bu, sadəcə olaraq, mərkəzi asiyalıları təhqir etmək üçün bir lisenziyadır. Ksenafobiyanın Rusiya hökumətinə həqiqətən necə kömək etdiyini bilmirəm".
Putin, deyəsən, Mərkəzi Asiyanın mövzu ilə bağlı narahatlığını başa düşür: oktyabrın 9-da Düşənbədə Mərkəzi Asiya işçilərinin töhfəsini etiraf etmək üçün o, əlindən gələni edib. Tacikistan lideri Emomali Rahmonun yanında oturan Putin deyib: “Onlar Rusiyanın iqtisadi inkişafına mühüm töhfələr verirlər. Biz onların layiqli əmək və sosial müdafiəsini təmin etməyə çalışırıq”.
Rusiyanın Mərkəzi Asiyadakı təsirinin ən böyük rəqibi 2024-cü ildə 94,8 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi ilə hazırda regionun dominant ticarət tərəfdaşı olan Çindir. Bununla belə, o, Çin Rusiyanın regionda təhlükəsizlik rolunu əvəz etmək fikrində deyil. Hazırda Rusiya-Çin əməkdaşlığının əsasını təşkil edən ortaq siyasi maraqlar Mərkəzi Asiya ölkələrinin siyasi və ticarət variantlarını genişləndirmək səyləri üçün problem yaradır.
Keçmiş amerikalı diplomatın fikrincə, bəzi Mərkəzi Asiyalıları narahat edən odur ki, hazırda Rusiya və Çin arasında yaxşı münasibət var.
Y. QACAR