Müasir ailə modelləri

Ailə cəmiyyətin mənbəyi və ən kiçik nüvəsidir. Bu kiçik cəmiyyətdə müxtəlif ailə modelləri mövcuddur: avtoritar, demokratik, liberal, xaotik və qoruyucu. Cəmiyyətlərin sosial, iqtisadi və mədəni inkişafı ailə institutunda da ciddi dəyişikliklərə yol açıb.

XX əsrin sonlarından etibarən ənənəvi modeldən kənara çıxan, daha çevik və müxtəlif formalar alan müasir ailə modelləri meydana gəlib. Bu modellər həm həyat tərzinin dəyişməsi, həm qadınların əmək bazarında aktiv rol alması, həm də fərdlərin fərqli seçimlərinin qəbul olunması ilə formalaşır. Ənənəvi ailə forması olan nüvə ailə bu gün də geniş yayılmışdır.

Lakin müasir şərait bu modelin strukturunda dəyişikliklər yaradıb. Artıq ailədə rollar daha bərabər bölünür, hər iki valideynin işləməsi normaya çevrilir və uşaqların tərbiyəsində daha demokratik, individual yanaşmalar üstünlük qazanır. Bu, nüvə ailənin ənənəvi funksiyalarını qorumaqla yanaşı ona modern xarakter bəxş edir. Boşanmaların çoxalması, valideynlərdən birinin itirilməsi və ya şəxsi seçim nəticəsində tək valideynli ailələrin sayı müasir dövrdə xeyli artıb.

Bu modeldə tərbiyə və maddi yükün bir şəxsin üzərinə düşməsi sosial dəstək mexanizmlərinin əhəmiyyətini artırır. Müasir cəmiyyətlərdə tək valideynli ailələrə yönəlik sosial proqramlar və hüquqi təminatlar getdikcə genişlənir.

Dinlərə görə ailə institutunun fərqləri

Ailə institutu hər bir dinin sosial və mənəvi sistemində xüsusi yer tutur. Həm İslam, həm də Xristianlıq ailəni müqəddəs və qorunmalı bir dəyər kimi təqdim edir. Buna baxmayaraq, bu iki dinin ailəyə yanaşması, nikahın mənası, gender rolları, uşaqların tərbiyəsi və boşanmaya münasibəti kimi məsələlərdə müəyyən fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər həm dini mənbələrdən, həm də həmin dinlərin formalaşdığı sosial-mədəni mühitdən qaynaqlanır. İslamda nikah dini və hüquqi bir müqavilə hesab olunur.

Nikahın qüvvəyə minməsi üçün şahidlərin iştirakı, mehrin müəyyən edilməsi və tərəflərin razılığı əsas şərtlərdir. Nikah yalnız iki nəfərin hissi bağlılığı deyil, həm də sosial və hüquqi məsuliyyətdir. İslam hüququnda kişiyə müəyyən şərtlərlə çoxarvadlılıq hüququ verilməsi də ailə modelinin xüsusiyyətlərindən biridir. Xristianlıqda isə nikah daha çox müqəddəs bir bağ kimi qəbul edilir. Burada nikah sevgiyə, sədaqətə və ömürlük birliyə əsaslanır. Xristian təliminə görə evlilik iki insanın Allah qarşısında verdiyi əhd olaraq qiymətləndirilir. Xüsusən Katolik kilsəsində nikahın qırılmazlığı prinsipinə ciddi riayət olunur və boşanmaya rəsmi şəkildə icazə verilmir.

Müasir cəmiyyətlərdə müşahidə olunan ailə modelləri

Avtoritar ailə modeli

Bütün qərarları valideynlər, ilk növbədə, ata qəbul edir. Onlar belə hesab edirlər ki, uşaqlar valideynlərinin iradəsinə tabe olmalıdırlar. Buna görə də ailədə uşaqların azadlıqları məhdudlaşdırılır.

Demokratik ailə modeli

Valideynlər öz övladlarının şəxsi məsuliyyətini, sərbəstliyini təmin edir və bunu rəğbətləndirir. Demokratik tərbiyə üslubu üstünlük təşkil edən ailələrdə uşaqlar ailə problemlərinin müzakirəsində də iştirak edirlər.

Liberal ailə modeli

Uşaqlar valideynlər tərəfindən istiqamətləndirilmir. Onların praktiki olaraq ya valideynləri tərəfindən qadağaları, məhdudluqları olmur, yaxud da valideynlərin tapşırıqlarını yerinə yetirmirlər.

Xaotik ailə modeli

Uşağa yanaşmada aydın və konkret tələblərin olmaması ilə səciyyələnir. Belə tərbiyə tərzində özünə nəzarət və məsuliyyət hissi formalaşmır, özünü aşağı qiymətləndirmə, mühakimələrində yetkinliyin olmaması müşahidə olunur.

Qoruyucu ailə modeli

Daim uşağın yanında olma meylinin mövcudluğu və yaranan problemləri uşağın əvəzinə valideynin həll etməsi deməkdir.

Müasir ailə modelləri cəmiyyətin dəyişən dəyərlərini və insan həyatının yeni prioritetlərini əks etdirir. Ailə anlayışı daha çevik, daha individual və daha pluralist xarakter alıb. Bu dəyişikliklər ailə institutunun zəifləməsi kimi deyil, əksinə, onun yeni həyat tərzlərinə uyğunlaşaraq davamlılığını qoruması kimi qiymətləndirilə bilər.

Nazim Hacıyev

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Gender, ailə və demoqrafiya məsələlərinin işıqlandırılması” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.