Müasir insanın tükənməsi: görünməyən psixoloji yorğunluğun sosial səbəbləri

Müasir dövrdə insanlar fiziki baxımdan əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha az ağır iş görsələr də, psixoloji baxımdan daha tez tükənirlər. Daim yorğunluq hissi, səbəbsiz narahatlıq, motivasiya itkisi və daxili boşluq müasir insanın əsas psixoloji problemlərinə çevrilmişdir. Bu hal təkcə fərdi zəiflik deyil, sosial mühitin yaratdığı sistemli psixoloji yüklənmənin nəticəsidir.
Məqalədə müasir insanın psixoloji tükənməsi sosial-psixoloji yanaşma ilə təhlil olunur və bu fenomenin görünməyən səbəbləri araşdırılır. Ənənəvi cəmiyyətlərdə insanın gündəlik həyatı daha sadə sosial rollar üzərində qurulmuşdu. Fərdin kimliyi ailə, peşə və cəmiyyət daxilində aydın şəkildə müəyyənləşirdi. Müasir cəmiyyətdə isə insan eyni anda bir neçə rolu daşımalı olur: yaxşı işçi, ideal valideyn, uğurlu həyat yoldaşı, sosial mediada aktiv və daim inkişaf edən şəxs. Bu çoxrolluluq psixoloji baxımdan insanın emosional ehtiyatlarını sürətlə tükəndirir. İnsan nə qədər çalışsa da, “yetərli deyiləm” hissindən xilas ola bilmir.
Sosial psixologiya baxımından tükənmənin əsas səbəblərindən biri davamlı müqayisə mühitidir. Sosial şəbəkələr insanları real həyatla deyil, başqalarının seçilmiş və süni şəkildə ideal göstərilən həyatları ilə müqayisə etməyə vadar edir. Bu müqayisə nəticəsində fərd öz nailiyyətlərini dəyərsiz, həyatını isə uğursuz kimi qavrayır. Nəticədə psixoloji narazılıq normaya çevrilir və insan öz həyatından məmnun olmağı unudur.
Digər mühüm faktor emosional təhlükəsizliyin azalmasıdır. Müasir insan sosial baxımdan daha çox əlaqədə olsa da, emosional baxımdan daha tənhadır. Sürətli həyat tempi, maddi qayğılar və zaman çatışmazlığı dərin ünsiyyəti zəiflədir. İnsan danışır, amma eşidilmir; paylaşır, amma başa düşülmür. Bu vəziyyət daxili təzyiqi artırır və
psixoloji tükənməni sürətləndirir.
İqtisadi qeyri-sabitlik də sosial-psixoloji gərginliyin əsas mənbələrindən biridir. Sabaha dair təminat hissinin olmaması, gəlir və xərclər arasındakı disbalans insanın psixikasında daimi təhlükə siqnalı yaradır. Beyin uzun müddət bu gərgin rejimdə işlədikdə, emosional yorğunluq qaçılmaz olur. İnsan istirahət etsə belə, psixoloji olaraq dincələ bilmir. Müasir cəmiyyətdə “güclü olmalısan” düşüncəsi psixoloji problemlərin açıq şəkildə ifadə edilməsinə mane olur. Emosional zəiflik çox zaman uğursuzluq kimi qiymətləndirilir. Bu səbəbdən insanlar daxili problemlərini gizlədir, kömək istəməkdən çəkinir. Bastırılmış emosiyalar isə zamanla psixoloji partlayışa və ya dərin tükənməyə gətirib çıxarır. Sosial rollar arasındakı balanssızlıq xüsusilə ailə münasibətlərinə də təsir göstərir. Psixoloji cəhətdən yorulmuş fərd empati qurmaqda çətinlik çəkir, ünsiyyətdə səthi olur və münasibətlərdə soyuqluq yaranır. Bu isə ailədaxili konfliktləri artırır və emosional bağları zəiflədir. Beləliklə, fərdin psixoloji problemi sosial münasibətlərin pozulmasına səbəb olur.
Elmi-publisistik baxımdan müasir insanın tükənməsi fərdi problem deyil, kollektiv sosial simptomdur. Bu simptom cəmiyyətin sürətinin insanın psixoloji imkanlarını üstələdiyini göstərir. İnsan texnoloji və sosial dəyişikliklərə uyğunlaşmağa məcbur edilir, lakin bu uyğunlaşma üçün psixoloji dəstək mexanizmləri kifayət qədər inkişaf etmir. Nəticə etibarilə, müasir insanın psixoloji tükənməsi şəxsi zəiflik kimi deyil, sosial mühitin yaratdığı nəticə kimi qiymətləndirilməlidir. Problemin həlli fərddən daha çox cəmiyyətin öz dəyərlərini yenidən gözdən keçirməsini tələb edir. İnsan yalnız məhsuldar deyil, həm də psixoloji baxımdan sağlam olmalıdır. Əks halda, zahirən inkişaf edən
cəmiyyət daxilən tükənmiş fərdlərdən ibarət olacaq.
Bəs əsas sual budur: biz doğrudan da yorulduğumuz üçün tükənmişik, yoxsa yaşadığımız həyat bizi buna məcbur edir?
Orxan Şuşalı
Newscenter.az üçün