Müəllimi gizlətmək çıxış yoludur?

Son illər təhsil mühitində müəllim nüfuzu ilə bağlı müzakirələr daha da intensivləşib. Sosial şəbəkələrin yayılması ilə müəllim fəaliyyəti əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox ictimai müşahidə və mühakimə predmetinə çevrilib. Ayrı-ayrı hadisələr fonunda müəllimlərin sosial mediada sərt tənqid olunması, bəzi hallarda ictimai təzyiq altında üzr istəməyə məcbur qalması, intizam tədbirləri və işdən uzaqlaşdırmalar barədə xəbərlər müəllim peşəsinin ictimai mövqeyi ətrafında yeni suallar yaradıb.

Belə bir şəraitdə məktəb saytlarından müəllim şəkillərinin çıxarılması ilə bağlı müşahidələr də diqqət çəkir.

İddialara görə, bəzi müəllimlərin şəkillərinin sosial şəbəkələrdə qeyri-etik şəkildə manipulyasiya olunaraq paylaşılması, məsxərə obyektinə çevrilməsi və alçaldıcı məzmunda təqdim olunması məktəbləri daha ehtiyatlı davranmağa sövq edib.

Əgər bu yanaşma sistemli xarakter daşıyırsa, ortaya daha mürəkkəb sual çıxır: müəllimi qorumaq üçün onun görünürlüyünü azaltmaq nə dərəcədə doğru yanaşmadır? Bu, bir tərəfdən təhlükəsizlik tədbiri kimi görünə bilər, digər tərəfdən isə müəllimin ictimai görünürlüyünün və peşə nüfuzunun daha da zəifləməsi riskini gündəmə gətirir.

Məsələnin bir tərəfi aydındır: müəllimin şəklinin icazəsiz şəkildə götürülməsi, təhrif olunaraq paylaşılması və alçaldıcı məzmunda təqdim edilməsi etik baxımdan qəbuledilməzdir. Belə davranış təkcə konkret bir şəxsin nüfuzuna zərbə vurmaq deyil, bütövlükdə müəllim peşəsinə münasibətin göstəricisinə çevrilə bilər. Xüsusilə məktəb mühitində müəllim–şagird münasibətlərinin qarşılıqlı hörmət üzərində qurulmalı olduğu nəzərə alınarsa, bu cür hadisələr narahatlıq doğurur.

Digər tərəfdən, məsələyə yalnız emosional reaksiyalar prizmasından baxmaq da kifayət etmir. Müəllim şəkillərinin məktəb saytlarından çıxarılması qısamüddətli qoruyucu addım kimi başa düşülə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu yanaşma müəyyən suallar yaradır. Məktəbin şəffaflığı, valideynlərin müəllim heyəti haqqında məlumat əldə etməsi və təhsil müəssisəsinin ictimai təqdimatı baxımından müəllim profilləri bir çox ölkədə normal praktika hesab olunur.

Bir çox ölkələrin məktəb sistemlərində müəllimlərin adı, fənni, peşə təcrübəsi və şəkillərinin məktəbin rəsmi saytında yerləşdirilməsi adi praktikadır. Bu yanaşma bir neçə məqsədə xidmət edir: məktəbin şəffaflığını artırmaq, valideynlərə övladlarının təhsil aldığı mühit barədə daha dolğun təsəvvür yaratmaq və müəllim–valideyn ünsiyyətini asanlaşdırmaq.

Lakin bu ölkələrdə açıq görünürlük daha güclü hüquqi və etik mexanizmlərlə müşayiət olunur. Kiberbullinq, şəxsi məlumatların təhqiredici məqsədlə istifadəsi və rəqəmsal zorakılıq hallarında həm məktəb rəhbərliyi, həm hüquq-mühafizə orqanları, həm də platformalar daha operativ reaksiya verir.

Azərbaycanda müşahidə olunan tendensiya isə başqa bir sualı gündəmə gətirir: müəllimin təhlükəsizliyini təmin etməyin yolu onun görünürlüyünü azaltmaqdırmı? Əgər müəllim şəkilləri sosial media risklərinə görə sistemli şəkildə saytlardan çıxarılırsa, bu, bir tərəfdən qoruyucu tədbir sayıla bilər. Digər tərəfdən isə paradoksal vəziyyət yaradır: problem yaradan davranış dəyişmir, lakin müəllim ictimai məkandan geri çəkilməyə məcbur olur.

Mövzunun daha həssas tərəfi isə iddia olunan qeyri-etik paylaşımların müəllim–şagird münasibətlərinə mümkün təsiridir. Əgər həqiqətən bəzi hallarda bu cür davranışlarda məktəblilərin də iştirakı varsa, bu artıq təkcə texnoloji və ya hüquqi məsələ deyil, həm də tərbiyə, rəqəmsal etika və məktəb mədəniyyəti məsələsinə çevrilir. Burada məqsəd hər hansı bir nəslin ünvanına ittiham səsləndirmək deyil. Əksinə, rəqəmsal dövrdə yeniyetmələrin sosial medianın sərhədlərini, şəxsi məxfiliyi və insan ləyaqəti anlayışını necə qavradığı üzərində düşünmək vacib görünür.

Çünki sosial mediada “zarafat”, “meme” və ya “əyləncə” kimi təqdim edilən bir paylaşım real həyatda konkret bir insanın peşə nüfuzuna, psixoloji vəziyyətinə və sosial münasibətlərinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə müəllim peşəsi kimi ictimai etimad üzərində qurulan sahələrdə belə hallar daha həssas qarşılanır. Müəllim yalnız dərs deyən şəxs deyil; o, məktəbdə davranış modeli, münasibət nümunəsi və ictimai etibar daşıyıcısı kimi qəbul edilir.

Bu baxımdan məsələni yalnız “şəkillər silinsin” və ya “şəkillər qalsın” müstəvisində müzakirə etmək yetərli görünmür. Əsas sual daha genişdir: rəqəmsal dövrdə müəllimin təhlükəsizliyi, nüfuzu və məktəbin şəffaflığı arasında balans necə qorunmalıdır?

Bir tərəfdən müəllimlərin şəxsi təhlükəsizliyi və nüfuzunun qorunması prioritet məsələdir. Digər tərəfdən isə məktəblərin tam qapalı informasiya mühitinə keçməsi də müəyyən risklər yarada bilər. Valideyn üçün övladına dərs deyən müəllim haqqında minimal məlumat əldə etmək, məktəbin pedaqoji heyətini tanımaq bir çox ölkələrdə təhsil şəffaflığının elementi hesab edilir.

Bəlkə də məsələ şəkillərin olub-olmamasından daha çox, rəqəmsal etik davranış mədəniyyətinin zəifliyindədir. Məktəblərdə rəqəmsal vətəndaşlıq, sosial media etikası, şəxsi məlumatların toxunulmazlığı kimi mövzuların daha sistemli şəkildə müzakirə olunması ehtiyacı görünür. Çünki texnologiya sürətlə dəyişir, lakin həmin texnologiyadan istifadə mədəniyyəti eyni sürətlə formalaşmır.

Bundan başqa, müəllimlərə qarşı kiberbullinq və qeyri-etik rəqəmsal davranış hallarında hüquqi mexanizmlərin daha operativ işləməsi, məktəb–valideyn əməkdaşlığının gücləndirilməsi və maarifləndirici tədbirlərin artırılması da vacib görünür. Problemi yaradan səbəblər aradan qaldırılmadan yalnız nəticələrlə mübarizə aparmaq uzunmüddətli həll təsiri verməyə bilər.

Məsələ, təkcə müəllim şəkillərinin məktəb saytlarında olub-olmaması ilə məhdudlaşmır. Bu hadisə daha böyük bir sualı gündəmə gətirir: rəqəmsal dövrdə müəllimə münasibət necə dəyişir və cəmiyyət müəllimin nüfuzunu hansı mexanizmlərlə qoruya bilir?

Xudaqulu Tahirov

Masallı rayonu