Muğamın dünyada tanınmayan xüsusiyyəti

Azərbaycan muğamı dinləyiciyə bəzən eyni melodiyanın müxtəlif ifalarını eşitdiyi halda, hər dəfə yeni musiqi ilə qarşılaşdığı təəssüratını yaradır. Bunun səbəbi muğamın yalnız əvvəlcədən yazılmış notların səsləndirilməsinə əsaslanmamasıdır. Bu sənətdə ifaçının improvizasiya bacarığı, musiqi yaddaşı və ənənəni özünəməxsus şəkildə təqdim etməsi mühüm rol oynayır.

UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə nümayəndə siyahısında Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə qeydə alınıb. Təşkilat muğamı yüksək dərəcədə improvizasiya ilə səciyyələnən ənənəvi musiqi forması kimi təqdim edir. Muğam həm klassik musiqi ənənələrindən, həm də xalq melodiyalarından, ritmlərindən və ifa üsullarından bəhrələnir.

Azərbaycan muğamı 2003-cü ildə UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri elan edilmiş, 2008-ci ildə isə Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

Niyə muğamı sadəcə notlarla tam ifadə etmək çətindir?

Muğamın əsas xüsusiyyətlərindən biri onun ustaddan şagirdə ötürülən canlı ifa ənənəsi olmasıdır. Musiqiçi yalnız melodiyanı yadda saxlamır, həm də muğamın quruluşunu, keçidlərini, emosional çalarlarını və improvizasiya qaydalarını mənimsəyir.

Buna görə eyni muğamı ifa edən iki xanəndə fərqli musiqi təcrübəsi yarada bilər. İfa zamanı melodiyanın inkişafı, səsin idarə olunması, ritmik vurğular və musiqiçilər arasındakı qarşılıqlı əlaqə nəticəyə təsir göstərir.

Muğam ənənəsində tar, kamança və qaval mühüm yer tutur. Xanəndə əsas melodik xətti inkişaf etdirir, instrumental ifaçılar isə musiqi dialoqunu zənginləşdirirlər. İfaçıların ustalığı bu dialoqun necə qurulmasında üzə çıxır.

Muğamın tarixi şəhərlərlə əlaqəsi

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində muğam məktəbləri formalaşıb. Şuşa, Bakı, Şamaxı, Gəncə və digər mədəni mərkəzlər xanəndəlik və instrumental ifa ənənələrinin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Şuşanın musiqi tarixində xüsusi yeri var. Şəhər uzun müddət tanınmış xanəndələrin və musiqiçilərin yetişdiyi mərkəzlərdən biri olub. Muğamın inkişafı toy məclisləri, musiqi toplantıları və ustad-şagird münasibətləri ilə sıx bağlı idi.

Muğamın tarixi başqa xalqların musiqi ənənələri ilə təmasları da əks etdirir. UNESCO onun musiqi xüsusiyyətlərini İraq məqamı, İran radifi və Türkiyə makamları kimi ənənələrlə müqayisə edir. Bu oxşarlıqlar muğamın özünəməxsusluğunu aradan qaldırmır, əksinə, regionun musiqi tarixindəki qarşılıqlı təsirləri göstərir.

Muğamın gələcəyi nədən asılıdır?

Ənənənin qorunması yalnız konsertlər təşkil etməkdən ibarət deyil. Gənc ifaçıların ustadlardan öyrənməsi, arxiv yazılarının qorunması, tarixi ifaların rəqəmsallaşdırılması və muğamın yeni auditoriyalara çatdırılması da vacibdir.

Rəqəmsal platformalar muğamı dünyanın müxtəlif ölkələrində dinləyicilərə çatdıra bilər. Ancaq qısa videoların geniş yayılması musiqinin bütöv quruluşunu dinləmək vərdişini zəiflətməməlidir. Muğamı anlamaq üçün bəzən bir neçə dəqiqəlik parçadan daha çox, ifanın inkişafını sona qədər izləmək lazımdır.

Muğamın dəyəri yalnız qədim musiqi olması ilə ölçülmür. Onun əsas gücü ənənəni qoruyaraq hər yeni ifada canlı və fərdi sənət təcrübəsi yaratmasındadır.

AzPost.az