Muğamlaşmış, nəğmələşmiş milli ruhumuz

Xalqımızın  mənəvi dünyasının özəlliyi və gözəlliyi bu melodiyalara, ritmlərə hopub

Əsrlərin sınağından çıxaraq bu günümüzə gəlib çatan, xalqımızın duyğularını, düşüncə tərzini, həyat fəlsəfəsini və mənəvi dünyasını özündə yaşadan bənzərsiz sənət xəzinəmiz olan muğamı yalnız musiqi janrı adlandırmaq onun mahiyyətini ifadə etməyə  yetmir.  Çünki muğamın hər şöbəsində, hər guşəsində  tarixi yaddaşımızdan bir iz, xalqın sevinci, kədəri, insanın daxili aləmindən bir nəfəs duyulur.

Azərbaycan muğamı həm də sənətə münasibətin, zövqün, məsuliyyətin, milli musiqi təfəkkürünün nəsildən-nəslə ötürüldüyü  böyük məktəbdir. Bu məktəbin ənənələrinin yaşadılması, yeni ifaçıların yetişməsi,  muğamlarımızın  böyük səhnələrdə səslənməsi,  bütün dünyada tanıdılması mühüm vəzifədir. Muğam  xalqımızın varlığı, qədim tarixi, zəngin mədəniyyətidir.

Muğamın dünəni, bu günü və sabahını, ustad-şagird ənənəsinin davamlılığını, milli musiqi irsimizin dünyaya təqdim olunması yollarını və qarşıda dayanan çağırışları  muğam ifaçılığı məktəbinin tanınmış nümayəndələri  xalq artisti Mənsum İbrahimov və əməkdar artist Nuriyyə Hüseynova ilə  müzakirə etdik.

Mənsum İbrahimov,  Xalq artisti, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının muğam, (xanəndə) kafedrasının müdiri, professor:

– Azərbaycan muğamı min illərdən  bugünümüzə gələn tükənməyən mənəvi sərvətimizdir.  Onu qorumaq əlbəttə ki, hər birimizin borcudur. Bütün musiqi janrları Azərbaycan muğamının üzərində qurulub.   Üzeyir bəyin 22 yaşında ilk dəfə Qərb musiqisi ilə muğamımızı sintez edərək  yazdığı Şərqin ilk operası – “Leyli və Məcnun”un da  kökündə muğam dayanır. 

Klassik Azərbaycan muğam məktəbi Şərqdə, bütün dünyada  hər zaman populyar olub. Beynəlxalq muğam festivalları zamanı  biz hər dəfə bu qənaətə gəlirdik ki, Azərbaycan muğamı digər xalqların muğamları ilə müqayisədə  ən inkişaf etmişi və  təkmilləşmişidir.  Bir məqamı da  deyim ki, bu müsabiqələrin keçirilməsində məqsəd həm də  muğamımızın saflığını, milliliyini qoruyub saxlamaqdır. Belə ki, ölkəmizdə keçirilən beynəlxalq muğam festivalları, muğam müsabiqələrində biz digər  şərq xalqlarının  muğamlarını  dinləyir və milli muğamlarımızla müqayisə edirdik. Çünki bilirsiniz ki, muğam bütün Şərqə aiddir.  Hətta müsabiqələrdə  bəzən görürdük ki, bir ifaçı yad nəfəslər edir, biz ona irad tuturduq.  Çünki  Azərbaycan klassik muğam məktəbinin öz dəsti-xətti, öz yolu var.  Və bu yolu  dahi bəstəkarımız Üzeyir bəy  qoymuşdur. 

1925-ci ildə  korifey sənətkarlarımız  Azərbaycan klassik muğam məktəbinin tədris proqramını hazırlamışlar. Təbii ki, bu, zamanla təkmilləşdirilsə də, əsas xətt Üzeyir bəyin və görkəmli sənətkarların qoyduqları yoldur. Mən deyərdim ki, bu gün  Milli Konservatoriyanın muğam kafedrasında Azərbaycanın  ünlü sənətkarları ustad  dərslərini həmin proqram əsasında  tədris edirlər. Muğamın daha çox gənclərin arasında təbliğinə böyük ehtiyac var. Muğam televiziya müsabiqələri də  məhz buna xidmət edir və biz bunun,  yaxşı mənada nəticəsini görürük.  

Bir məsələni də qeyd edim ki, muğamın sevilməsində, inkişafında, təbliğində müxtəlif yanaşmalar olmalıdır. Üzeyir bəyin “Leyli və Məcnun” operası,  böyük bəstəkarlarımız – Fikrət Əmirovun “Şur”  simfonik muğamı, Niyazinin “Rast” simfonik muğamı, Vasif Adıgözəlovun “Segah”ı, Süleyman Ələsgərovun “Bayat Şiraz”ı  Azərbaycan muğamı ilə Avropa musiqisinin   sintezinin  əvəzsiz nümunələrdir. 

Muğam  sərbəst musiqidir, amma o sərbəstlikdə bir ölçü var.  O,  aşırı dərəcədə, qədərindən çox olanda, əlbəttə ki, bayağılıq yaradır. Bilirsiniz, muğamı, sadəcə,  təbliğ etmək lazımdır.  Əgər  ifaçı, xanəndə peşəkardırsa o, dünyanın harasına gedirsə- getsin,  onu dinləyəcəklər.  Çünki  muğamın təsir gücü mətn, musiqi ilə yanaşı, həm də  ifaçının səsində, nəfəsində,  improvizə bacarığındadır. Hər üçü  vəhdət təşkil edəndə, əlbəttə ki, muğam sevilir.  Ona görə də bizə ərməğan edilən bu  mirası sevdirməli, qorumalıyıq.

Milli muğamlarımız nə qədər qədim olsa da,  o qədər də müasirdir.  Hər istedadlı xanəndə  bu janra  yeni bir nəfəs gətirir. İnanıram ki, yüz illər bundan sonra da  Azərbaycan muğamı hər zaman  seviləcək və dinləniləcək .

Nuriyyə Hüseynova,  Əməkdar artist, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının ifaçılıq kafedrasının müəllimi, Qədim musiqi alətləri dövlət ansamblının solisti: 

– Azərbaycan mədəniyyəti, musiqisi, əsasən də muğamlarımız çoxəsrlik  yol qət edərək bu  günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Mən deyərdim ki, bütün bəşəri musiqi, dünyanın ritmi, havası, avazı məhz bizim yeddi əsas muğamımızın əsasında qurulub. Bu da musiqimizin, mədəniyyətimizin zənginliyidir. Dünyanın hər yerində  keçirilən konsertlərdə, tədbirlərdə milli musiqimiz hər zaman  geniş dinləyici auditoriyası ilə fərqlənir. 

Musiqi mədəniyyətimizin ən qədim və qiymətli incisi olan muğam  milli musiqi irsimiz, həm də ölkəmizi beynəlxalq mədəniyyət məkanında  tanıdan dəyərlərimizdəndir.   Əgər bir millətin zəngin, qədim mədəniyyəti varsa, demək ki, o millət, o dövlət  böyük bir keçmişə, qədim tarixə sahibdir. Zaman-zaman  formalaşıb və hər yeniIənən əsrdə, hər gələn illərdə öz orijinallığını qoruyub saxlayıb.
Dövlətin bir sütunu da mədəniyyətdir. Dünyanın belə bir dövründə xüsusən də gəncləri  cəlb edən əyləncəli janrların fonunda ciddi musiqini, milli-mənəvi dəyərimiz olan muğamı qorumaq, təbliğ etmək çox önəmli və vacibdir. Çünki mədəniyyətin, musiqinin təbliğatı çox söz deyir. Vaxt var idi ki, televiziya verilişlərinə, konsertlərə, hətta toy məclislərinə gedəndə  deyirdilər ki, muğamı qısa edin, yaxud da muğam olmasın. Bunu bütün muğam ifaçıları təsdiqləyərlər. 

Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi, Azərbaycan Dövlət Televiziyası, Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə  muğam sənətimizə  istedadlı tələbələr bəxş olunub. Onların arasında  mənim də tələbələrim var  və bu gün   xanəndə kimi beynəlxalq müsabiqələrdə, tədbirlərdə ölkəmizi təmsil edirlər. 

Artıq dünya çox dəyişib, çox  sürətli inkişaf gedir, hər şey əlçatandır. Əlbəttə ki, irəli baxmalısan, amma keçmişi unutmaq olmaz. Düşünürəm ki, nə qədər inkişaf etsək,  müasir texnologiyanın, süni intellektin ən yüksək  zirvəsində dayansaq belə,  bütün kainatı ayaqda tutan milli-mənəvi dəyərlərdir. Bu,  xalqa, onun əsrlər boyu yaratdığı mədəniyyətə sevgi, sayğı, eyni zamanda böyük-kiçiyə  hörmətdir. Ənənələrə söykənərək biz sabahımızı qurur, gələcəyə gedirik. O dəyərlərdən biri  də klassik muğamlarımızdır. Və bütün bunların fonunda nə qədər böyük inkişaf getsə də, təbii olan nə varsa həmişə öz gözəlliyini saxlayıb. Azərbaycan musiqisində də orijinallıq, təbiilik, gözəllik var . 

Bu günlərdə  Macarıstanda  keçirilən Böyük Hun-Türk Qurultayında  iştirak etdim. Azərbaycan musiqisi, əsasən də  muğamlarımız səslənəndə səhnənin ətrafı  bir anda insanlarla dolurdu. Bütün türk dünyasından gələn sənətçilər, elm-bilim adamları milli musiqilərimizi çox böyük həvəslə , zövq alaraq dinləyir, bizi ürəkdən  alqışlayırdılar. Təbii ki, bu təbliğat ölkəmiz  üçün çox vacibdir və nə xoş ki, milli musiqimizin,  mədəniyyətimizin təbliğatçısıyam.

Bir məsələni də diqqətə çatdırmaq istəyirəm. Muğamı yalnız texniki cəhətdən öyrənmək mümkün deyil,  onun ruhuna varmaq, onu yaşamaq, hiss etmək  vacibdir.   Bunun üçün sənətkarın müəyyən həyat  təcrübəsi də olmalıdır. Fitri istedad, yüksək səs diapozonu, səsdəki zəngülələr hər adamda olmur. Bu, Azərbaycan torpağının havasındanmı, suyundanmı irəli gəlir,  deyə bilmirəm. Amma  onu bilirəm ki,  bütün dünyanı gəzsən, hansı bir musiqiçiyə  mikrofonu uzatsan ki, Azərbaycan xanəndəlik məktəbinin  zəngülələrini et edə bilməyəcək, qeyri-mümkündür. Hətta  türksoylu xalqların nümayəndələri belə tam fərqli  üslubda edəcək. 

Muğam  dəstgahlarının hər birinin öz şöbə və guşələri və  bu guşələrin də  özünəməxsus xüsusiyyəti var. O xarakteri bilmədən ifa etsən yaxşı alınmayacaq. Muğamın ruhunu duymalı, onu dərk etməlisən. Əsasən də əruz vəznində oxunan qəzəllərdə bir məna,  həyat, yaşam eşqi, zirvəyə yüksəlmək var. Yetər ki,  ifa etdiyin zaman onu görə, duya  biləsən.  Gənc yaşda, sadəcə, Allahın verdiyi  istedaddan istifadə edib yüksək səs diapozonu ilə oxuyarsan. Amma oxuduğunu  hiss etmək, anlamaq üçün gərək  bəlli bir yaşa gəlib çatasan.

Bəzən sual olunur ki, muğamın mahiyyətini qorumaqla, onu digər musiqi janrları və müasir musiqi üslubları ilə sintez etmək  bu janrın inkişafı və yeni auditoriyalara çatdırılması üçün hansı imkanları yaradır?  Bilirsiniz, muğam bir dəryadır, biz oradan bir damla götürür, nəsə öyrənirik. Bütün musiqi janrları bu ana musiqimizdən qaynaqlanır, burdan törəyir, burdan yaranır, şaxələnir.  

Təbii ki, süni intellekt əsridir, müasir dövrün öz qaydaları  var, bunun əleyhinə deyiləm.  Bir xalqın musiqisini geniş bir şəkildə istinadlarla, toxunmalarla üzə çıxarmaq,  təqdim etmək, göstərmək heç də  pis deyil. Yetər ki, ona xələl gəlməsin və onu öz adı ilə, öz ünvanı ilə çağırsınlar. Muğamları da sintez etmək olar, amma yenə  deyirəm, dəyərlərə söykənərək. Əslində, musiqinin ruhu da,  ritmi də,  avazı, havası da sənə deyir ki, mən hansı  millətə məxsusam. Bu  baxımdan  yenə də söyləyirəm,  orijinallığın qalması ilə əlavələr,  yeniliklər, gətirməyin əleyhinə deyiləm. Təbliğatda bu, öz sözünü deyə bilir.

Bir də ki,  musiqinin, mədəniyyətin dili olmur. Gözəl bir musiqi dinləyəndə heç bilmirik  hansı dildə oxunur, amma  melodiya  qəlbimizə, ruhumuza süzülür. O özü danışır, nə demək istədiyini dinləyiciyə çatdırır. Azərbaycan muğamlarında bir fəlsəfə var. Onu dinləyən  dilini tapır,  sözə ehtiyac olmur.

Muğamın  mühüm xüsusiyyətlərindən biri də  improvizə imkanının geniş olmasıdır.  Təbii ki, bu sərbəstlik ifaçıya müəyyən yaradıcılıq imkanları verir. Lakin hər şey qaydasında, qədərində  gözəldir. Lüzumsuz zəngulə vurmaq muğama xələl gətirir. Sözü ortada kəsib zəngulə vurmağın  əleyhinəyəm. Söz bütöv şəkildə deyilməlidir. 

Müğənni özü hiss etməlidir ki, zənguləni harda vurmaq lazımdır.  Əlbəttə ki, bütün dünya ifaçıları söz, musiqi, avaz, səsin rəngi, gözəlliyi, ondan istifadə qaydaları ilə  işləyir. Beyin, damaq, sinə səsi, ağız boşluğu, burun boşluğu – bütün bunlardan lazım gəldiyi zaman istifadə olunanda səsin gözəlliyi olur. Lazım gəldi-gəlmədi zəngulə qışqırmaqdı, oxumaq deyil.

Bəli, kökü xalqımızın yaddaşında, ruhu  milli musiqimizin təməlində olan  muğam sənətimiz bu xalq var olduqca yaşayacaq. Zaman keçəcək, nəsillər dəyişəcək, yeni musiqi janrları yaranacaq, amma muğam öz  varlığını  qoruyacaq. Çünki bəzi sənətlər  yaşadılmır, xalqla birlikdə yaşayır.

Hazırladı: 
Mehparə Əliyeva
XQ