Müharibə QAPIMIZDA!: Artıq Xəzərə çatdı KONKRET

Xəzər dənizində təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi Azərbaycan üçün kənar və ya abstrakt proses deyil. Bu akvatoriya ölkənin enerji strategiyasının, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin və ümumi milli təhlükəsizlik arxitekturasının əsas dayaqlarından biridir.

KONKRET.az xəbər verir ki, məhz buna görə də Xəzərdə hərbiləşmənin artması və faktiki döyüş əməliyyatlarının bu məkana daşınması Bakının strateji maraqları baxımından ciddi narahatlıq doğurur.

Tarixçilərin ümumi qənaətinə görə, Xəzər dənizi nə Birinci, nə də İkinci dünya müharibələri dövründə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar meydanı olmayıb. XX əsrin əvvəllərində bölgədə fəaliyyət göstərən Volqa–Xəzər flotiliyası, sonradan Qırmızı Bayraqlı Xəzər Flotiliyası adlandırılan rus hərbi birləşmələri klassik dəniz döyüşlərindən daha çox silahsız mülki əhaliyə qarşı zorakılıqla yadda qalıb. 1918 və 1920-ci illərdə baş verən hadisələr Xəzərin uzun müddət hərbi qarşıdurmadan kənar saxlanıldığını göstərən tarixi fon yaradırdı.

Lakin yüz il sonra bu vəziyyət köklü şəkildə dəyişmək üzrədir. Rusiya–Ukrayna müharibəsinin coğrafiyası genişlənir və artıq bu qarşıdurmanın təsirləri Xəzər akvatoriyasında da hiss olunur. Ukraynanın son dövrlərdə Rusiyaya məxsus enerji obyektlərinə yönəltdiyi hücumlar Xəzəri faktiki olaraq yeni risk zonasına çevirib.

Bir neçə gün əvvəl Ukrayna pilotsuz aparatlarının “Lukoyl” şirkətinə məxsus “Rakuşeçnoye” yatağında yerləşən neft platformasına zərbə endirməsi barədə məlumatlar yayıldı. Bundan əvvəl Filanovski adına yataqdakı platformaya hücum edildiyi, “Oxotnik” adlı rus patrul gəmisinin zərər gördüyü bildirilmişdi. Müxtəlif vaxtlarda Filanovski və Korçaqin yataqlarındakı qurğuların, eləcə də İran istiqamətindən Rusiyaya silah daşıyan yük gəmilərinin hücuma məruz qalması Xəzərdə təhlükəsizlik mühitinin sürətlə dəyişdiyini göstərir.

Filanovski yatağı Rusiyanın Xəzər sektorunda ən iri enerji layihələrindən biridir və burada on milyonlarla ton neft, on milyardlarla kubmetr qaz ehtiyatı mövcuddur. Bu cür obyektlərin hədəfə çevrilməsi göstərir ki, müasir müharibə şəraitində dənizdə yerləşən enerji infrastrukturu artıq toxunulmaz hesab edilə bilməz. Bu presedent regiondakı bütün enerji istehsalçıları, o cümlədən Azərbaycan üçün yeni risk reallığı yaradır.

Xəzərdəki gərginlik yalnız hərbi deyil, eyni zamanda geosiyasi və hüquqi ölçüyə də malikdir. 2018-ci ildə Aktau şəhərində imzalanmış Konvensiya Xəzərin sülh və əməkdaşlıq məkanı kimi saxlanılmasını, qeyri-sahilyanı dövlətlərin hərbi mövcudluğunun qarşısının alınmasını və akvatoriyanın hərbiləşdirilməsinin yolverilməzliyini nəzərdə tuturdu. Azərbaycan bu sənədi regional sabitliyin əsas mexanizmlərindən biri kimi qiymətləndirib. Lakin mövcud proseslər göstərir ki, real təhlükəsizlik çağırışları kağız üzərində razılaşmaları ciddi sınaq qarşısında qoyur.

Reallıqda Xəzərin hərbiləşdirilməsi istiqamətində ən ciddi addımlar məhz Rusiyanın özü tərəfindən atılıb. Moskva bu akvatoriyadan Suriyadakı hədəflərə raket zərbələri endirib, Xəzər üzərindən silah daşımaları həyata keçirib, strateji bombardmançılarını burada havada yanacaqla təmin edib. Daha sonra isə Xəzər Flotiliyasına məxsus gəmilərdən Ukrayna şəhərlərinə “Kalibr” raketləri buraxılıb. Beləliklə, Xəzər faktiki olaraq Rusiyanın uzaqmənzilli hərbi əməliyyat platformasına çevrilib.

Ancaq Moskva bu fəaliyyətin cavabsız qalacağını hesablayıb. NATO qüvvələrinin Xəzərə daxil olması real görünməsə də, Ukraynanın pilotsuz texnologiyalar vasitəsilə bu akvatoriyaya çıxacağı kifayət qədər nəzərə alınmayıb. Nəticədə Ukrayna Xəzər Flotiliyasının Kaspiyskdə yerləşən bazasını, dəniz platformalarını və ayrı-ayrı gəmiləri hədəfə almağa başlayıb. Rusiya isə geniş akvatoriyada dron təhlükəsinə qarşı effektiv müdafiə mexanizmi formalaşdırmaqda çətinlik çəkir.

Bu proseslərin fonunda Azərbaycanın təhlükəsizliyi üçün bir neçə kritik risk formalaşır. İlk növbədə enerji təhlükəsizliyi məsələsi ön plana çıxır. Azərbaycanın əsas neft və qaz infrastrukturu — dəniz platformaları, boru kəmərlərinə çıxış nöqtələri və logistika marşrutları — Xəzərlə birbaşa bağlıdır. Hər hansı lokal hərbi insident belə ekoloji fəlakətə, hasilatın dayandırılmasına və ixrac zəncirinin pozulmasına səbəb ola bilər.

İkinci mühüm məqam regional hərbi balansın pozulmasıdır. Rusiya uzun illər Xəzərdə dominant hərbi aktor rolunu oynayıb və bu üstünlüyə əsaslanaraq siyasi təsir imkanlarını genişləndirib. Moskvanın öz sektorunda təhlükəsizliyi təmin edə bilməməsi isə qeyri-müəyyənlik yaradır və nəzarətsiz proseslər üçün zəmin formalaşdırır.

Üçüncü risk nəqliyyat və ticarət dəhlizləri ilə bağlıdır. Xəzər dənizi Orta Dəhlizin əsas komponentlərindən biridir. Burada risklərin artması Azərbaycanın tranzit ölkə kimi mövqeyinə, yük axınlarının təhlükəsizliyinə və investisiya mühitinə mənfi təsir göstərə bilər. Sığorta xərclərinin artması və təhlükəsizliklə bağlı əlavə tələblər uzunmüddətli iqtisadi nəticələr doğura bilər.

Nəhayət, hərbi-texniki aspekt xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Xəzərdə pilotsuz aparatların effektivliyi sübut olunduqca, dəniz və hava məkanının müdafiəsi məsələsi yeni texnoloji mərhələyə keçir. Bu isə Azərbaycanın dəniz təhlükəsizliyi konsepsiyasının hibrid təhdidlər fonunda davamlı şəkildə yenilənməsini tələb edir.

Beləliklə, Xəzərdə baş verənlər Azərbaycan üçün uzaq müharibənin əksi deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik gündəliyinin tərkib hissəsidir. Regional sabitliyin qorunması, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının müdafiəsi, eləcə də beynəlxalq hüquqa əsaslanan Xəzər rejiminin saxlanılması Bakının əsas prioritetləri olaraq qalır. Mövcud proseslər isə bu prioritetlərin daha sərt, realist və qabaqlayıcı yanaşma tələb etdiyini açıq şəkildə göstərir.

Natiq Səlim,
KONKRET.az