Müharibələr dövlətləri xarici siyasət kursunu yeniləməyə məcbur edir

Müasir dünyada gedən müharibələr artıq lokal xarakter daşımır. Hər bir regional münaqişə qlobal sistemin müxtəlif sahələrinə birbaşa və dolayı təsir edir.

Geosiyasi güc balansının dəyişməsi, enerji və ərzaq bazarlarında qeyri-sabitlik, humanitar böhranlar və təhlükəsizlik risklərinin artması bütün dövlətləri yeni reallıqlar qarşısında qoyur. Bəzi ölkələr münaqişələrdən geosiyasi imkan kimi istifadə etsə də, əksəriyyət iqtisadi şoklara, infilyasiyaya, qaçqın axınına və diplomatik dilemmalara məruz qalır. Dövlətlərin davranış modeli onların iqtisadi dayanıqlığına, xarici siyasət kursuna, regional mövqeyinə və təhlükəsizlik prioritetlərinə görə dəyişir. Məhz buna görə də hazırkı mürəkkəb beynəlxalq mühitdə müharibələrin dolayı nəticələrini anlamaq ölkələrin strateji qərarları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a danışan politoloq Züriyə Qarayeva bildirib ki, müharibələr dövlətləri mövcud xarici siyasət kurslarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Bir çox ölkələr vəziyyətə uyğun olaraq tərəf seçməli olur və bu, diplomatik xəritəni dəyişir. Regional güc mərkəzləri formalaşır, müttəfiqlik əlaqələri güclənir və ya zəifləyir. Münaqişə yaxınlığında yerləşən ölkələr üçün təhlükəsizlik qərarları daha sərt və çevik olur. Onun sözlərinə görə, böhranlar fonunda dövlətlər daha çox kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinə üstünlük verir. Bu proses qlobal geosiyasi balansın yenidən qurulmasına səbəb olur.

Politoloq deyib ki, müharibələr enerji, xammal və ərzaq tədarük zəncirini pozur, bu isə dünya bazarlarında qiymətlərin kəskin artmasına gətirib çıxarır:

“Ticarət yollarının bağlanması və logistika xərclərinin yüksəlməsi bütün ölkələri hiss olunan inflyasiyaya məruz qoyur. İnvestisiya axınları risk hesablamasına əsasən yeni istiqamətlərə yönəlir, bu da bəzi ölkələrdə iqtisadi böhranı dərinləşdirir. Müharibə aparan dövlətlərdə isə büdcə yükü artır, sosial proqramlar zəifləyir. Enerji asılılığı olan ölkələr daha çox zərər görür və alternativ mənbələr axtarmağa məcbur olur”.

Z.Qarayeva qeyd edib ki. ümumilikdə hərbi toqquşmalar dünya iqtisadi sistemində uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaradır.

Züriyə Qarayeva, politoloq

Müsahibimiz onu da deyib ki, müharibələr ölkələri müdafiə xərclərini artırmağa və yeni silahlanma strategiyaları hazırlamağa məcbur edir:

“NATO və digər regional bloklar daxilində təhlükəsizlik əməkdaşlığı genişlənir. Sərhəd ölkələri üçün hərbi risklər artır və bu, fövqəladə müdafiə qəralarını aktuallaşdırır. Qaçqın axınları sosial təhlükəsizlik sistemlərini çətin duruma salır və sosial gərginlik yaradır. Müharibə bölgələrinə yaxın olan dövlətlər milli təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən formalaşdırır. Bütün bunlar qlobal təhlükəsizlik sistemində yeni qaydalar və yeni risklər yaradır”.

“Münaqişələr cəmiyyətlərdə psixoloji gərginlik yaradır və sosial davranış modellərini dəyişir. İnkişaf etmiş ölkələrdə belə ərzaq qiymətləri, enerji xərcləri və işsizlik səviyyəsi yüksəlir” deyən həmsöhbətimiz bildirib ki, qaçqın axınları bəzi ölkələrdə sosial inteqrasiya problemlərini və siyasi radikallaşmanı gücləndirir. Dediyinə görə, zəif iqtisadiyyata malik dövlətlərdə sosial yardımlar azalır və əhali arasında narazılıq artır.

“İnformasiya müharibələri ictimai rəyin formalaşmasına ciddi təsir edir və cəmiyyətin parçalanmasına səbəb ola bilir. Ümumilikdə müharibələr sosial sabitliyi zəiflədir və dövlətlərin daxili siyasətini daha həssas edir”, - deyə Züriyə Qarayeva əlavə edib.

Zülfü Məmmədov