Müharibənin vahiməli səsi: Ukraynanın yeraltındakı sirri

Rusiya işğalçı qüvvələri bir çox gecələr Ukrayna şəhərlərinə zərbələr endirərək mülki əhalini və həyati əhəmiyyətli infrastrukturu təhlükə altına qoyur. Məsələn, Xarkov belə şəhərlərdən biridir. Şəhər sərhədə çox yaxın yerləşdiyi üçün sakinlərin partlayışlardan əvvəl təhlükəsiz yerə çatması çətin olur. Raketlər və ya aviabombalar yaşayış məhəllələrinə cəmi bir neçə dəqiqəyə çatır, bəzən ən operativ xəbərdarlıq sistemlərini belə qabaqlayır.

Lent.az The New York Times istinadən yazır ki, yerin dərinliyində yerləşən gizli obyektdə ukraynalı mütəxəssislər müşahidə edir və gözləyirlər, barmaqları hər an hazır vəziyyətdədir. Əgər hədəf şəhər olarsa, onlar hava hücumundan müdafiə vasitələri işə düşməzdən əvvəl hərəkət etməli, şəhər üzrə sirenləri aktivləşdirərək sakinləri sığınmağa çağırmalıdırlar.

Bu sirenlər müharibənin vahiməli fon səsidir və ölkə üzrə şəhər və qəsəbələrdə yaşayan ukraynalılar üçün ümumi bir təcrübəyə çevrilib. Lakin onların əslində necə işlədiyi və arxasında kimin dayandığı uzun müddət ciddi şəkildə qorunan sirr olub. Ötən ay Xarkov şəhəri fövqəladə reaksiya mərkəzinə mediaya nadir giriş imkanı yaradıb. Burada mülki mütəxəssislər bir açarı çevirməklə və kompüter ekranındakı böyük qırmızı düyməni basmaqla saysız-hesabsız insan həyatını xilas edirlər. İş bir çoxlarının düşündüyü kimi avtomatlaşdırılmayıb.

23 yaşlı Dmitri təhlükəsizlik səbəbilə yalnız adının çəkilməsini istəyərək bildirib: “Mən hər şeyi mümkün qədər tez etməyə çalışıram. Beləliklə insanların gizlənmək üçün daha çox vaxtı olur”. Rusiya sərhədindən cəmi 32 kilometr məsafədə yerləşən Xarkov tez-tez atəşə məruz qalır. Ötən il şəhərdə 1826 hava həyəcanı siqnalı qeydə alınıb, bu da orta hesabla gündə beş siqnal deməkdir.

Materialda qeyd olunur ki, müharibənin bir neçə il davam etməsindən sonra bir çox sakin təhlükəyə qarşı laqeyd yanaşmağa başlayıb. Bəziləri hələ də zirzəmilərə və ya metro stansiyalarına qaçır. Digərləri evdə qalaraq dəhlizlərə, vanna otaqlarına və ya iki daşıyıcı divar arasına sığınır. Amma bəziləri, Xarkov vilayətinin istənilən nöqtəsinə zərbə endirildikdə şəhərin özündə də hava həyəcanı verildiyini bildikləri üçün sirenləri sadəcə görməzliyə vurmağa başlayıblar.

Bu da səbəblərdən biri olub ki, mer İqor Terexov Ukraynada ilk dəfə tətbiq olunan diferensial sistem sifariş edib. Bu sistemə əsasən sirenlər yalnız birbaşa şəhərin özü hədəf alındıqda səslənir. Yeni sistem 2025-ci ilin əvvəlində qüvvəyə mindikdən sonra şəhərdə hava həyəcanlarının sayı vilayət üzrə ümumi göstəricidən iki dəfə az olub və sirenlərin gec səslənməsi halları qeydə alınmayıb.

Şəhər fövqəladə hallar departamentinin rəhbəri Boqdan Qladkix yarım milyon dollar dəyərində olan yeni sistem barədə “Bu, özünü doğrultdu, mütləq doğrultdu” deyib. Onun sözlərinə görə, Kiyev vilayəti də oxşar sistemi tətbiq edir, lakin digər şəhərlərin Xarkovun nümunəsini izləməməsi təəssüf doğurur.

“Gizli siçan” və qərar üçün iki saniyə

Yüksək mühafizə olunan situasiya mərkəzi 24 saat fasiləsiz, 12 saatlıq növbələrlə fəaliyyət göstərir. “Baş mütəxəssis” sirenlərin aktivləşdirilməsinə cavabdeh olan şəxsdir. Onun yanında supervayzer əyləşir.

Mütəxəssisin iş yerində iki kompüter siçanı var. Biri adi tapşırıqlar üçündür. Digəri isə xüsusi siçandır və şəhərdəki 500-dən çox hava həyəcanı sirenini aktivləşdirir. Bu siçan hər istifadədən sonra təsadüfi kliklərin qarşısını almaq üçün deaktiv edilir.

İstifadə olunan radar xəritəsində şəhərin ətrafında mavi dairə çəkilib. Bu dairəyə daxil olan pilotsuz uçuş aparatı şəhərə təxminən yeddi-səkkiz dəqiqəyə çata bilər. Ona görə də o sərhədi keçən kimi mütəxəssis dərhal sirenləri işə salır.

İşin böyük hissəsi dronların və ya planlaşdırılan bombaların təhlükə perimetrinə daxil olub-olmayacağını səbirli şəkildə gözləməkdən ibarətdir. Onlar istiqamətini dəyişə və ya başqa hədəflərə yönələ bilər. Mütəxəssislər sireni çox tez aktivləşdirməməyə çalışırlar ki, sakinlər narazı qalmasın və etimad itirilməsin. Lakin ballistik raketlərə gəldikdə gözləmə yoxdur. Buraxılış aşkar edilən kimi sirenlər dərhal işə salınır.

Təhlükələr bir neçə üsulla müəyyən edilə bilər. Bəzən komanda hədəfi radarda özü görür. Situasiya mərkəzi eyni zamanda hərbçilərlə birbaşa əlaqədədir.

Bu üstünlük yaxın günlərin birində nümayiş etdirilib. Hərbi əlaqələndirici ballistik raket təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edib və şəhər sirenləri aktivləşdirilib. Vilayət administrasiyasından xəbərdarlıq isə yalnız üç dəqiqə sonra gəlib.

Həyəcanın işə salınması iki mərhələdən ibarətdir: əvvəlcə əksər ukraynalıların istifadə etdiyi hava həyəcanı mobil tətbiqi aktivləşdirilir, daha sonra isə ekrandakı böyük qırmızı düymə basılaraq şəhər sirenləri işə salınır. Bütün bu proses iki saniyədən az vaxt aparır. Supervayzer Alina Ustyugovanın sözlərinə görə, bu iş möhkəm əsəb, soyuqqanlılıq və diqqət tələb edir. Baş mütəxəssis vəzifəsinə uyğun namizəd tapmaq altı ay vaxt aparıb.

Bu vəzifədə üç aydır çalışan Dmitri deyib ki, o, həmişə sakit xarakterə malik olub və stresə öyrəşib. Növbə zamanı o, demək olar ki, tərpənmədən oturur, ovucunu budunun üstünə qoyur. O, ailəsinə bu prosesdə oynadığı mühüm rolu danışmaqdan imtina edir. Çünki bir çox ukraynalılar bu sistemi avtomatlaşdırılmış hesab edir. “Mən onların bilməsini istəmirəm ki, bu məsuliyyət mənim üzərimdədir. Nə qədər az bilsələr, bir o qədər rahat yatarlar”, deyə o izah edib.

Dmitrinin sözlərinə görə, yalnız sevgilisi onun sirenləri işə saldığını bilir. Siren səslərini eşidəndə, o, “bəlkə də hər dəfə mənim haqqımda düşünür”.