Münxen dönüşü: Avropa rüsvayçılıqla müharibə arasında seçimini etdi

2026-cı il fevralın 13–15-də Münxendə keçirilmiş Təhlükəsizlik Konfransı tarixi hadisəyə yeni sözlər deyildiyi üçün deyil, uzun illərdən sonra Avropanın ilk dəfə hərəkətlərdən danışmağa başlaması səbəbilə çevrilə bilər. 2007-ci ildə məhz bu zalda Rusiya prezidenti Putinin çıxışı səslənmişdi — Qərbə açıq çağırış, müharibədən sonrakı nizamın yenidən nəzərdən keçirilməsi və təsir dairələri siyasətinə qayıdış iddiası. O zaman bir çox Qərb lideri bunu sadəcə Kremlin sərt ritorikası kimi göstərməyə üstünlük verdi. Bu illüziyanın qiyməti isə həddən artıq yüksək oldu.

Xatırladım ki, Münxen konfransı ideyası Berlin divarının yaranmasından az sonra, soyuq müharibənin qızğın dövründə ortaya çıxmışdı. Onilliklər boyu Münxen Qərb dünyasının liderlərinin mövqelərini uzlaşdırdığı və birlik nümayiş etdirdiyi platforma olaraq qaldı.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra qarşıdurma dövrünün tarixən başa çatdığı hissi yarandı — liberal demokratiyanın siyasi təkamülün son nöqtəsi olduğu iddiası meydana çıxdı. Qərb liderlərinin strateji sadəlövhlüyünün kökləri 90-cı illərin əvvəlinə gedib çıxır və “şər imperiyası” üzərində qələbənin manifesti kimi Frensis Fukuyamanın “Tarixin sonu və sonuncu insan” kitabı seçildi; bu əsər özünü arxayınlaşdırmanın intellektual əsaslandırmasına çevrildi.

Bu məntiqə görə Rusiya zamanla təbii şəkildə Qərb koordinat sisteminə inteqrasiya edəcək dövlət kimi qəbul edilirdi və məhz buna görə Moskva keçmişinin fundamental yenidən qiymətləndirilməsi və imperiya düşüncəsinin real sökülməsi olmadan — müharibədən sonrakı Almaniya ilə edildiyi kimi — cinayətkarcasına Qərb formatlarına daxil edildi. İllüziya strategiyanı əvəzlədi və bu strateji səhvin nəticələrini Qərb indi tam şəkildə yaşayır.

1994-cü ildə nüvə silahı ilə bağlı imzalanmış Budapeşt memorandumu isə həmin dövrün ən rüsvayçı simvoluna çevrildi. Ukraynaya nüvə silahından imtina müqabilində təhlükəsizlik təminatları vəd edildi. Praktikada bu sənəd məcburetmə mexanizmi olmayan adi deklarasiya oldu. Tarix yenidən göstərdi: kağız zəmanətlər tankları dayandırmır.

2007-ci ildə Rusiya prezidentinin Münxen çıxışından sonra Gürcüstana qarşı avqust müharibəsi, 2014-cü ildə isə Krımın ilhaqı və Donbas müharibəsi baş verdi. Avropa isə buna cinayətkarcasına dişsiz sanksiyalarla cavab verdi və eyni zamanda əvvəl 2009-cu ildə “Şimal axını-1”, sonra 2017-ci ildə “Şimal axını-2”ni tikərək, sərhədləri güc yolu ilə yenidən baxmağa hazır olduğunu artıq nümayiş etdirmiş dövlətdən enerji asılılığını dərinləşdirdi. Bu, müasir formada sakitləşdirmə siyasəti idi — iqtisadi baxımdan rahat, strateji baxımdan təhlükəli.

Tarix buna bənzər məntiqi artıq tanıyırdı: 1938-ci ildə Münxendə imzalanmış Münxen sazişi güzəştlərlə Adolf Hitleri sakitləşdirmək və sülhü qorumaq məqsədi daşıyırdı. O zaman Avropa liderləri — Nevill Çemberlen və Eduar Daladye — özlərini inandırırdılar ki, kompromis böyük müharibənin qarşısını alacaq. Nəticə məlumdur: güzəştlər yalnız təcavüzkarı gücləndirdi və Avropa həm rüsvayçılıq, həm də müharibə aldı. Tarix nadir hallarda sözbəsöz təkrarlanır, lakin strateji özünüarxayınlaşdırma mexanizmləri heyrətamiz dərəcədə oxşar qalır.

Yalnız 24 fevral 2022-də — Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı təcavüzü başlayanda — çoxillik xəbərdarlıqların görməzlikdən gəlinməsinin müharibəni önləmədiyi, əksinə yaxınlaşdırdığı tam aydın oldu. Sonrakı Münxen konfransları isə artıq köklü şəkildə dəyişmiş reallığa çatmağa çalışan cəhd kimi səslənirdi.

Və budur, 2026-cı il. Bu dəfə Münxendə Almaniya kansleri Fridrix Mertsin güclü çıxışı eşidildi — son iyirmi ilin ən sərt Berlin bəyanatı. Çıxışda diplomatik balans axtarışı deyil, məsuliyyəti üzərinə götürmək hazırlığı hiss olunurdu. Kanslerin nitqində Polşanın hazırkı xarici işlər naziri Radoslav Sikorskinin 15 il əvvəl dediyi sitat səsləndikdə — “Mən alman gücündən yox, alman fəaliyyətsizliyindən daha çox qorxuram” — bu, nitqin bəzəyi deyil, həm tərəfdaşlara, həm də rəqiblərə siyasi siqnal idi.

SSRİ dağıldıqdan sonra Avropada iki tarixi rəqib — Fransa və Almaniya arasında səssiz rol bölgüsü formalaşmışdı: Paris diplomatiya və təşəbbüslərə, Berlin isə Avropa İttifaqının iqtisadiyyatı və maliyyə dayanıqlığına cavabdeh idi. Bu model nisbi sabitlik şəraitində işləyirdi. Lakin Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi qaydaları tam dəyişdi. Münxendə aydın oldu: Almaniya artıq yalnız iqtisadi mühərrik rolu ilə kifayətlənmək niyyətində deyil və Avropanın əsas siyasi liderinə çevrilməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun çıxışı da vurğuların dəyişdiyini təsdiqlədi. O, əslində bir il əvvəl vitse-prezident Vensin daha sərt formada dediyini təkrarladı — Avropa strateji asılılıqdan imtina etməlidir. ABŞ getmir, lakin məsuliyyət tələb edir.

İndi sual birdir: bu Münxen real dönüş nöqtəsinə çevriləcəkmi, yoxsa növbəti deklarasiya olaraq qalacaq? Tarix artıq Avropaya kifayət qədər xəbərdarlıq edib və çağırışların görməzlikdən gəlinməsi onları heç vaxt zəiflətməyib.

Sakitləşdirmə siyasəti ilk güllə səsləri eşidilənədək həmişə rasional görünür. Sonra isə zəifliyin bədəli qətiyyətdən daha baha olur. Buna görə yekun nəticə metafora deyil, tarixi hökm kimi səslənir və vaxtilə Uinston Çörçillin rəqiblərinə dediyi sözləri xatırladır:
“Əgər ölkə müharibə ilə rüsvayçılıq arasında seçim edərkən rüsvayçılığı seçirsə, həm müharibəni, həm də rüsvayçılığı əldə edir.”

Ramiz Yunus,
“Xəzər” Beynəlxalq Universitetinin
politologiya professoru