Müsəlmanlar Avropaya kağız istehsalını necə öyrətdi?.. ARAŞDIRMA

“Bu faktın maraqlı sübutlarından biri İrlandiyanın Dublin şəhərində yerləşən Çester Bitti Kitabxanasında qorunan X əsrə aid dini əlyazmadır...”

“Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın özü eramızın II əsrində Çində ixtira olunub və onun hazırlanma üsulu da ilk dəfə burada təsvir edilib. Lakin...”

Bəşər sivilizasiyasının taleyini dəyişən ixtiralar arasında kağız xüsusi yer tutur. Ancaq bu mühüm kəşfin təkcə kim tərəfindən ixtira edilməsi deyil, onun necə istehsal olunaraq dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılması da tarixşünaslıqda maraqlı müzakirə mövzularından biridir. Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın vətəni Çin olsa da, onun fabrik üsulu ilə istehsalının inkişaf etdirilməsi və Avropaya çatdırılması prosesində ərəb-islam dünyası həlledici rol oynayıb. Məhz bu texnologiya kitabların ucuzlaşmasına, kitabxanaların çoxalmasına, savadlılığın yüksəlməsinə və elmin inkişafına güclü təkan verib. 

Moderator.az bu dəfə dəyərli oxucularını İslam.ru nəşrindəki material əsasında dünya mədəniyyətinin inkişafında mühüm iz qoymuş bu maraqlı tarixi faktlarla tanış edir:

İnsan sivilizasiyasının inkişafına təsir göstərən elə ixtiralar var ki, onların əsl müəllifini müəyyənləşdirmək bu gün də asan deyil. Bəzən isə həmin kəşflərin hansı xalqa məxsus olduğu barədə uzun illər yanlış təsəvvür formalaşır. Belə nümunələrdən biri də kağızın fabrik üsulu ilə istehsalı texnologiyasıdır. Tarixçilərin əksəriyyəti hesab edir ki, bu texnologiyanın geniş tətbiqi və Avropaya yayılması məhz ərəb-islam dünyasının xidmətidir.

Avropaya gələn ilk kağız...

X əsrdə Avropada ilk dəfə kağızdan istifadə olunmağa başlanıldı. O dövrdə bu material o qədər qiymətli idi ki, demək olar, qızıl qədər dəyərli hesab edilir, yalnız zadəganların və varlı təbəqənin istifadəsində olurdu. Avropalılar onu latınca charta damascaena – yəni "Dəməşq vərəqləri" adlandırırdılar. Ərəb xilafətindən gətirilən kitablar isə "Dəməşq kitabları" və ya "Dəməşq svitkləri" kimi tanınırdı.

Kağızın ixtirası Çinə, istehsal texnologiyası isə...

Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın özü eramızın II əsrində Çində ixtira olunub və onun hazırlanma üsulu da ilk dəfə burada təsvir edilib. Lakin bu mühüm yeniliyin Yaxın Şərqə və daha sonra Avropaya çatdırılması ərəb-islam dünyasının adı ilə bağlıdır.

Tarixçilərin bir qismi hesab edir ki, 751-ci ildə Talas çayı sahilində baş vermiş məşhur Talas döyüşündən sonra Abbasilər Çin ustalarından kağız istehsalının sirlərini öyrəniblər. Həmin döyüşdə Abbasi ordusu Tan imperiyasının qüvvələrinə qalib gəlmişdi.

Bununla belə, bu versiyanı təsdiqləyən qəti sənədli sübutlar mövcud deyil. Bir sıra tədqiqatçılar hesab edirlər ki, xilafət alimləri kağızın fabrik üsulu ilə istehsal texnologiyasını müstəqil şəkildə də inkişaf etdirmiş ola bilərlər.

Bağdaddan başlayan istehsal...

Məlum olan odur ki, 794-cü ildə Bağdadda tarixdə ilk iri kağız istehsalı müəssisələrindən biri fəaliyyətə başladı. Ardınca 800-cü ildə Misirdə, 950-ci ildə isə Əndəlüsdə – indiki İspaniyanın cənubunda oxşar istehsal mərkəzləri yaradıldı.

Bununla da Dəməşq kağızının Avropaya ixracı geniş vüsət aldı. Həmin dövrdə Avropada yazı üçün əsasən perqament və papirusdan istifadə edilirdi. Kitablar və əlyazmalar son dərəcə qiymətli olduğundan kilsə kitabxanalarında onları oğurluqdan qorumaq üçün zəncirlərlə masalara bərkidirdilər.

Kağız elmin inkişafına necə təsir göstərdi?..

Kağız istehsalının genişlənməsi islam dünyasında elm və təhsilin sürətli inkişafına mühüm təkan verdi. Kitabların hazırlanması ucuzlaşdı, nəticədə şəxsi kitabxanaların sayı artdı, kitab dükanları və mədrəsələr çoxaldı, savadlılıq səviyyəsi yüksəldi.

Bu faktın maraqlı sübutlarından biri İrlandiyanın Dublin şəhərində yerləşən Çester Bitti Kitabxanasında qorunan X əsrə aid dini əlyazmadır. Əlyazmanın peşəkar katib deyil, sadə Mosul sənətkarı tərəfindən şəxsi istifadəsi üçün köçürüldüyü məlumdur. Bu isə kitabın artıq yalnız hökmdarlar və din xadimləri üçün deyil, adi insanların da əldə edə bildiyi bir sərvətə çevrildiyini göstərir.

Minillik texnologiya bu gün də yaşayır

Kağız istehsalının əsas prinsipləri əsrlər boyu ciddi dəyişmədən qaldı. Yalnız son onilliklərdə istehsal prosesi demək olar ki, tam avtomatlaşdırılıb.

Maraqlıdır ki, bu gün də Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində Harun ər-Rəşid dövrünün texnologiyası əsasında əl üsulu ilə kağız hazırlayan emalatxana fəaliyyət göstərir. Burada istehsal olunan kağız turistlər üçün ən maraqlı milli suvenirlərdən biri hesab olunur.

Nəticə

Beləliklə, tarix göstərir ki, kağızın ixtirası qədim Çinə məxsus olsa da, onun fabrik üsulu ilə istehsalının inkişaf etdirilməsi, təkmilləşdirilməsi və Avropaya yayılması prosesində ərəb alimləri və sənətkarları mühüm rol oynayıblar. Məhz bu texnologiya sonradan Avropada kitab çapının, elmin və təhsilin inkişafına zəmin yaradan əsas amillərdən birinə çevrildi.

Tərcümə və təqdim etdi: 

Sultan Laçın