Icma.az
close
up
RU
Müsəlmanlar Avropaya kağız istehsalını necə öyrətdi?.. ARAŞDIRMA

Müsəlmanlar Avropaya kağız istehsalını necə öyrətdi?.. ARAŞDIRMA

Moderator.az saytından verilən məlumata əsasən, Icma.az məlumatı açıqlayır.

“Bu faktın maraqlı sübutlarından biri İrlandiyanın Dublin şəhərində yerləşən Çester Bitti Kitabxanasında qorunan X əsrə aid dini əlyazmadır...”

“Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın özü eramızın II əsrində Çində ixtira olunub və onun hazırlanma üsulu da ilk dəfə burada təsvir edilib. Lakin...”

Bəşər sivilizasiyasının taleyini dəyişən ixtiralar arasında kağız xüsusi yer tutur. Ancaq bu mühüm kəşfin təkcə kim tərəfindən ixtira edilməsi deyil, onun necə istehsal olunaraq dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılması da tarixşünaslıqda maraqlı müzakirə mövzularından biridir. Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın vətəni Çin olsa da, onun fabrik üsulu ilə istehsalının inkişaf etdirilməsi və Avropaya çatdırılması prosesində ərəb-islam dünyası həlledici rol oynayıb. Məhz bu texnologiya kitabların ucuzlaşmasına, kitabxanaların çoxalmasına, savadlılığın yüksəlməsinə və elmin inkişafına güclü təkan verib. 

Moderator.az bu dəfə dəyərli oxucularını İslam.ru nəşrindəki material əsasında dünya mədəniyyətinin inkişafında mühüm iz qoymuş bu maraqlı tarixi faktlarla tanış edir:

İnsan sivilizasiyasının inkişafına təsir göstərən elə ixtiralar var ki, onların əsl müəllifini müəyyənləşdirmək bu gün də asan deyil. Bəzən isə həmin kəşflərin hansı xalqa məxsus olduğu barədə uzun illər yanlış təsəvvür formalaşır. Belə nümunələrdən biri də kağızın fabrik üsulu ilə istehsalı texnologiyasıdır. Tarixçilərin əksəriyyəti hesab edir ki, bu texnologiyanın geniş tətbiqi və Avropaya yayılması məhz ərəb-islam dünyasının xidmətidir.

Avropaya gələn ilk kağız...

X əsrdə Avropada ilk dəfə kağızdan istifadə olunmağa başlanıldı. O dövrdə bu material o qədər qiymətli idi ki, demək olar, qızıl qədər dəyərli hesab edilir, yalnız zadəganların və varlı təbəqənin istifadəsində olurdu. Avropalılar onu latınca charta damascaena – yəni "Dəməşq vərəqləri" adlandırırdılar. Ərəb xilafətindən gətirilən kitablar isə "Dəməşq kitabları" və ya "Dəməşq svitkləri" kimi tanınırdı.

Kağızın ixtirası Çinə, istehsal texnologiyası isə...

Tarixi mənbələr göstərir ki, kağızın özü eramızın II əsrində Çində ixtira olunub və onun hazırlanma üsulu da ilk dəfə burada təsvir edilib. Lakin bu mühüm yeniliyin Yaxın Şərqə və daha sonra Avropaya çatdırılması ərəb-islam dünyasının adı ilə bağlıdır.

Tarixçilərin bir qismi hesab edir ki, 751-ci ildə Talas çayı sahilində baş vermiş məşhur Talas döyüşündən sonra Abbasilər Çin ustalarından kağız istehsalının sirlərini öyrəniblər. Həmin döyüşdə Abbasi ordusu Tan imperiyasının qüvvələrinə qalib gəlmişdi.

Bununla belə, bu versiyanı təsdiqləyən qəti sənədli sübutlar mövcud deyil. Bir sıra tədqiqatçılar hesab edirlər ki, xilafət alimləri kağızın fabrik üsulu ilə istehsal texnologiyasını müstəqil şəkildə də inkişaf etdirmiş ola bilərlər.

Bağdaddan başlayan istehsal...

Məlum olan odur ki, 794-cü ildə Bağdadda tarixdə ilk iri kağız istehsalı müəssisələrindən biri fəaliyyətə başladı. Ardınca 800-cü ildə Misirdə, 950-ci ildə isə Əndəlüsdə – indiki İspaniyanın cənubunda oxşar istehsal mərkəzləri yaradıldı.

Bununla da Dəməşq kağızının Avropaya ixracı geniş vüsət aldı. Həmin dövrdə Avropada yazı üçün əsasən perqament və papirusdan istifadə edilirdi. Kitablar və əlyazmalar son dərəcə qiymətli olduğundan kilsə kitabxanalarında onları oğurluqdan qorumaq üçün zəncirlərlə masalara bərkidirdilər.

Kağız elmin inkişafına necə təsir göstərdi?..

Kağız istehsalının genişlənməsi islam dünyasında elm və təhsilin sürətli inkişafına mühüm təkan verdi. Kitabların hazırlanması ucuzlaşdı, nəticədə şəxsi kitabxanaların sayı artdı, kitab dükanları və mədrəsələr çoxaldı, savadlılıq səviyyəsi yüksəldi.

Bu faktın maraqlı sübutlarından biri İrlandiyanın Dublin şəhərində yerləşən Çester Bitti Kitabxanasında qorunan X əsrə aid dini əlyazmadır. Əlyazmanın peşəkar katib deyil, sadə Mosul sənətkarı tərəfindən şəxsi istifadəsi üçün köçürüldüyü məlumdur. Bu isə kitabın artıq yalnız hökmdarlar və din xadimləri üçün deyil, adi insanların da əldə edə bildiyi bir sərvətə çevrildiyini göstərir.

Minillik texnologiya bu gün də yaşayır

Kağız istehsalının əsas prinsipləri əsrlər boyu ciddi dəyişmədən qaldı. Yalnız son onilliklərdə istehsal prosesi demək olar ki, tam avtomatlaşdırılıb.

Maraqlıdır ki, bu gün də Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində Harun ər-Rəşid dövrünün texnologiyası əsasında əl üsulu ilə kağız hazırlayan emalatxana fəaliyyət göstərir. Burada istehsal olunan kağız turistlər üçün ən maraqlı milli suvenirlərdən biri hesab olunur.

Nəticə

Beləliklə, tarix göstərir ki, kağızın ixtirası qədim Çinə məxsus olsa da, onun fabrik üsulu ilə istehsalının inkişaf etdirilməsi, təkmilləşdirilməsi və Avropaya yayılması prosesində ərəb alimləri və sənətkarları mühüm rol oynayıblar. Məhz bu texnologiya sonradan Avropada kitab çapının, elmin və təhsilin inkişafına zəmin yaradan əsas amillərdən birinə çevrildi.

Tərcümə və təqdim etdi: 

Sultan Laçın

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:179
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 27 İyul 2026 17:45 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see342

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see321

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see287

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see280

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see276

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see271

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see260

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see257

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see251

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see251

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see222

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see220

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see213

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see205

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see202

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see201

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see199

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see198

Kayli Cennerin keçmiş işçisi məhkəməyə müraciət etdi Ağır ittihamlar

14 Noyabr 2026 23:23see186

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

15 Noyabr 2026 13:40see184
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri