“Müvəqqəti zövq verən telefon və maşın uzun müddətli maliyyə yükü yaradır” İQTİSADÇI FOTO

Son illərdə Azərbaycanda istehlak və biznes kreditlərin istifadəsi sürətlə artır.
Avtosfer.az xəbər verir ki, insanlar maşın, texnika, ev və hətta gündəlik xərclər üçün də banklardan kredit götürməyə üstünlük verirlər. Bəzi ekspertlər bunu iqtisadi ehtiyacla izah edir, yəni vətəndaşlar real maliyyə sıxıntısı yaşayır və kredit həyatlarını davam etdirməyə kömək edir. Digərləri isə bu tendensiyanı həyat tərzinin dəyişməsi, “istehlak mədəniyyəti”nin yüksəlməsi ilə əlaqələndirir: insanlar əvvəlkindən daha komfortlu həyat sürmək istəyir, bunun üçün isə kreditlərə müraciət edirlər.
Azərbaycanda insanlar arasında kredit götürmək artıq bir norma halını alıb, amma bu artımın arxasında duran səbəblər hələ də müzakirə mövzusudur. Bu tendensiya vətəndaşların maliyyə sağlamlığına necə təsir edə bilər?

Məsələ ilə bağlı iqtisadçı Eldəniz Əmirov saytımıza açıqlamasında bildirib ki, istər Azərbaycanda, istərsə də dünyanın digər ölkələrində kredit və depozit portfellərinin həcmi davamlı olaraq artır:
“Sadəcə bəzi dövrlərdə kəskin artımlar, bəzi dövrlərdə isə cüzi azalmalar müşahidə olunsa da, uzunmüddətli dövrdə bu artım dinamikası sabit qalır. Bu, tamamilə təbii haldır. Lakin problem ondadır ki, Azərbaycanda kredit portfelində istehlak kreditlərinin payı həddindən artıq yüksəkdir. Məsələn, Ermənistan, Gürcüstan, Türkiyə və ya ABŞ kimi ölkələrdə götürülən kreditlərin böyük hissəsini biznes kreditləri təşkil edir. Azərbaycanda isə artım dinamikası əsasən istehlak kreditləri hesabına baş verir. Sadə bir nümunə ilə desək, əgər dünən 5 manatlıq istehlak krediti və 5 manatlıq biznes krediti vardısa, bu gün biznes kreditləri 6 manata, istehlak kreditləri isə 9 manata yüksəlir. Yəni, insanlar əsasən dəyər yaratmayan məqsədlər üçün kredit götürürlər. Məsələn, telefon, məişət texnikası, avtomobil, mebel və s.”.
İqtisadçı deyib ki, insanların bu cür kreditlər götürməyə haqqı var və buna görə onlara irad tutmaq doğru deyil:
“Lakin məsələ ondadır ki, insanlar öz iqtisadi imkanlarını düzgün qiymətləndirmədikdə, bu kreditlər sonradan problemli kreditlərə çevrilir. Nəticədə, bir vaxtlar müvəqqəti zövq verən telefon və ya avtomobil uzunmüddətli maliyyə yükünə çevrilir.
Məhz buna görə də, Mərkəzi Bank son vaxtlar istehlak kreditləri və kredit kartlarının verilməsinə dair tələbləri müəyyən qədər sərtləşdirib. Bu qərar tamamilə doğrudur. Ümumiyyətlə, mən Mərkəzi Bank rəhbərliyi və iqtisadçılarla keçirilən görüşlərdə dəfələrlə bildirmişəm ki, istehlak kreditlərinin həcmi kifayət qədər artıb və şərtlər sərtləşdirilməlidir. Mən düşünürəm ki, Mərkəzi Bank bu istiqamətdə tədbirlərini gələcəkdə də davam etdirəcək”.

Mövzu ilə bağlı maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov Avtosfer.az-a açıqlamasında söyləyib ki, bu məsələ yalnız Azərbaycana xas deyil;
“Biz elə bir dövrdə, elə bir cəmiyyətdə yaşayırıq ki, artıq istehlak dövründəyik. İnsanlar daha çox istehlak etmək istəyir, sahibkarlar isə bu tələbatı qarşılayaraq daha çox mal və xidmət istehsal edirlər. Onlar istəyirlər ki, insanlar bu məhsulları alsınlar, fərqi yoxdur, lazımdır ya yox. Pul çatmadıqda isə, banklar istehlak kreditləri təklif edirlər. “Pulu yoxdur? Gəlsin, bizdən kredit götürsün” prinsipi ilə həm sahibkar qazanır, çünki malı satılır, həm də bank faiz gəliri əldə edir. Əgər vətəndaşın aldığı məhsul doğrudan da ona lazımdırsa, bu, bəlkə də müsbət haldır. Amma çox vaxt insanlar sadəcə istək naminə alış-veriş edirlər”.
Əkrəm Həsənov qeyd edib ki, fərqi yoxdur Azərbaycanda, ya başqa yerdə insanlar təbiətən daha çox istehlaka meyillidir:
“Cəmiyyətdə “qonşudan qalma yeri” prinsipi hökm sürür: biri alırsa, digəri də istəyir. Evdə uşaqlar, televiziyadakı reklamlar, sosial mühit hamısı insanı “al” deməyə sövq edir. Pulu yoxdursa, borc alır. Çoxları düşünmür ki, sabah bu krediti necə qaytaracaq. “Bu gün var, sabah da Allah kərimdir” deyə yaşayır. Əslində, hər bir ölkədə istehlak kreditlərinin səviyyəsi insanların istəyindən asılı deyil, istəy hər zaman var. Məsələ ondadır ki, banklar bu krediti verirmi, yoxsa yox. Son zamanlar Azərbaycan Mərkəzi Bankı çalışır ki, istehlak kreditlərini məhdudlaşdırsın. Bankların bu sahədə ehtiyat tələblərini artırmaqla onları biznes kreditlərinə yönləndirməyə çalışır”.
Ekspert deyib ki, banklar yenə də istehlak kreditlərinə meyllidirlər, çünki bu asan və gəlirli yoldur;
“Faizlər yüksəkdir, risk nisbətən azdır. Amma bu tendensiyanın geniş yayılması uzunmüddətli baxımdan ölkə iqtisadiyyatı üçün ziyandır.
Əslində, iqtisadi inkişaf üçün vacib olan biznes kreditləridir. Sahibkarlar kredit götürüb biznes qursunlar, istehsal və məşğulluq artsın, maaşlar yüksəlsin. Yoxsa insanlar borca girib, özünə lazımlı-lazımsız əşyalar alsın, sonra isə ödəyə bilməsin. Maaş artmır, bəzən iş də itirilir, nəticədə kredit yükü artır. Ona görə də burada əsas məsuliyyət Mərkəzi Bankın və dövlətin üzərinə düşür. Onlar mümkün qədər çalışmalıdırlar ki, istehlak kreditlərinin həddindən artıq artmasının qarşısı alınsın və maliyyə resursları real iqtisadi inkişafa yönəlsin”.

Fidan