Nəsirəddin Tusinin yaşadığı şəhərdə arxeoloji qazıntılar aparılır Xarabagilandan REPORTAJ FOTO

Naxçıvan, 3 iyun, N.Əsgərov, AZƏRTAC

Ordubad şəhərindən 16-17 kilometr qərbdə, Naxçıvan-Ordubad avtomobil yolunun şimalında, Gilançayın sol sahilində yerləşən Xarabagilan (Kiran, Gilan və ya Giran) Orta əsrlərə aid şəhər xarabalığıdır.

Xarabagilan ərazisində ilk arxeoloji tədqiqatlar 1913-cü ildə Moskva Arxeologiya Cəmiyyətinin Qafqaz bölməsi tərəfindən aparılıb. 1920-ci, 1970-ci və 1980-ci illərdə də müxtəlif yerli və xarici elm adamları ərazidə olub, tədqiqat işləri həyata keçiriblər. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilib ki, Xarabagilan ərazisində şəhər mədəniyyəti V–IV əsrlərdə yaranıb, Orta əsrlərdə isə bu şəhər Azərbaycanın mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olub. Tədqiqatçılar Xarabagilan abidəsinin monqolların Azərbaycana yürüşü zamanı dağıdılmış Kiran şəhərinin qalıqları olduğunu müəyyənləşdiriblər. Böyük Azərbaycan alimləri Hinduşah Naxçıvani və Məhəmməd Naxçıvani bu şəhərdə doğulub, böyüyüb və yaşayıblar.

AMEA-nın Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun şöbə müdiri, “Xarabagilan” arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri, dosent Bəhlul İbrahimlinin rəhbərliyi ilə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ərazidə dəfələrlə araşdırma işləri aparılıb, abidə dərin tədqiqata cəlb olunub. “Xarabagilan” arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aparılan arxeoloji tədqiqatların ən mühüm nəticələrindən biri kimi, Naxçıvanın ilkin Orta əsrlər dövrünə aid tapıntılar aşkara çıxarılıb.

Yaxın günlərdə həyata keçirilən növbəti tədqiqat, araşdırma tədbirləri bu qədim yaşayış yeri ilə bağlı yeni faktların ortaya çıxmasına şərait yaradıb.

AZƏRTAC-ın bölgə müxbiri Xarabagilan ərazisində olub, ekspedisiyanın rəhbəri Bəhlul İbrahimlinin yeni tədqiqatlara, elmi dəlillərə dair fikirlərini öyrənib.

Tədqiqatçı alim deyib ki, hazırda ikinci memorial komleksdə qazıntı işləri həyata keçirilir: “Şəhərdə iki dağın üzərində, şərq tərəfdə birinci memorial kompleks də yerləşir. Hansı ki ərazisində 30-a qədər türbə var, hamısı da daşdan işlənmiş türbələrdir. Hamısının da sərdabələri var. Onların içərisi bişmiş kərpiclə hörülüb və həndəsi naxşılarla işlənilib.

Xarabagilan ərazisindəki türbələrdən biri Əcəmi Əbubəkir oğlu tərəfindən inşa olunub

Bəhlul İbrahimlinin sözlərinə görə, Xarabagilan ərazisində yerləşən birinci memorial kompleksdəki türbələrdən biri 8 bucaqlıdır: “Bildiyimiz kimi, “Möminə xatun” türbəsi 10 bucaqlıdır. Bu türbə də eyni ilə “Mömünə xatun”da olan naxışları, ornamentləri üzərində əks etdirir. Tədqiqatlar zamanı bu işarələrin bir hissəsi aşkarlanıb. Memarlar da təsdiq edirlər ki, bu abidə Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən inşa olunub. İkinci türbə kubşəkillidir. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Xarabagilan ərazisindəki türbələrdən təkcə biri qülləvaridir. Memarlar arasında belə fikir var ki, Azərbaycan, Cənubi Qafqaz və Urmiya ətrafındakı memorial türbələrin əksəriyyəti qülləvaridir. Ancaq Xarabagilanda aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu ərazidə yerləşən 40-dək türbədən yalnız biri bu tiplidir”.

Mənbələrdə Nəsirəddin Tusinin atasının əslən Xarabagilandan olduğu göstərilir. Alimin atası “Cəhrudi” ləqəbi ilə tanınıb, yəni, indiki Cəhri qəsəbəsindən olduğu bildirilir. Bu barədə tarixçi alim Vaqif Piriyev öz kitabında yazıb. Qeyd edilir ki, Nəsirəddin Tusi Tus şəhərinə oxumağa gedib və qayıdanda bu ərazidə yaşayıb.

AMEA-nın Antropologiya şöbəsinin elmi işçisi Ülkər Allahverdiyeva isə deyir ki, aparılan tədqiqatlar nəticəsində sərdabənin üst qatından insan skeletinin qalıqları tapılıb. Ancaq sərdabə daha əvvəl dağıldığından bu qalıqlar da dağılmış halda idi. Tabutların səviyyəsinə çatanda məlum olub ki, altda anatomik skeletlər mövcuddur.

“Üst hissədən 10-a yaxın insan skeletinin qalıqlarını aşkarladıq. Ancaq hazırda açdığımız kiçik hissədə isə 5 insan qalığını müəyyənləşdirmişik, onlar kəfənə bürünüb. Bundan başqa müəyyən olunub ki, ikinci insan qalığının üzərində paltar da var. Bu tarixdə, ədəbiyyatda nadir rast gəlinən haldır. Aparılacaq əlavə təqdiqatlarla bu insanların yaşı, cinsi, xəstəliyi, ölüm tarixi müəyyən olunacaq”, - deyə Ülkər Allahverdiyeva əlavə edib.