Nəzər və qorunma ritualları

İnsanlığın tarixini araşdırdıqca aydın olur ki, inanclar yalnız metafizik maraqdan doğmayıb. Onlar həm də sosial nizamın, qorunmanın və aidiyyətin görünməz mexanizmlərini yaradır. Qorunma ritualları, xüsusilə qadınların gündəlik həyatında, sadəcə köhnə əfsanələrin davamı deyil, onlar həm də emosional və psixoloji bir sığınacaqdır. Bu rituallar, gündəlik həyatda görünməz, amma güclü bir dil kimi işləyir, qorxu və ümid arasında incə bir tarazlıq yaradır.

Azərbaycan mədəniyyətində nəzər və qorunma anlayışı çox qatlıdır. Mavi muncuq, duz səpmə, göz formaları, dualar, məbəd və ya ev ritulları… Hər biri sadə bir obyekt və ya davranışdan çox, qadınların sosial mövqeyini, qoruma ehtiyacını və emosional vəziyyətini əks etdirən simvolik mesajdır. Bu ritualların bir tərəfi qədim inanclara söykənirsə, digər tərəfi müasir cəmiyyətdə qadınların özünü qoruma strategiyasına çevrilmişdir.

Əsərin məqsədi sadəcə nəzərin tarixi və funksiyasını araşdırmaq deyil. Biz qadınların gündəlik qorunma davranışlarını, onların sosial və emosional təsirlərini, həmçinin müasir dövrdə texnologiya və şəhər həyatının bu rituallara necə təsir etdiyini təhlil edəcəyik. Bununla yanaşı, qorunma rituallarının simvolizmi, sosial mesajları və qadın kimliyi ilə olan əlaqəsi də diqqət mərkəzində olacaq.

İnsanın qədimdən gələn qorxu və ehtiyat davranışları onun dünyanı anlama tərzində özünü göstərir. Nəzər anlayışı da elə bu qorxu və ehtiyatın mədəni təzahürüdür. Antropoloji araşdırmalar göstərir ki, nəzər yalnız gözlə görünən bir şey deyil, həm də diqqət, həsəd və güc münasibətlərinin simvolik ifadəsidir (Malinowski, 1922).

Azərbaycanda və ümumilikdə Yaxın Şərq mədəniyyətlərində nəzərin qadınlarla daha çox əlaqələndirilməsi diqqət çəkir. Bu, qadının həm ailədə, həm də cəmiyyətdə daşıdığı rola bağlıdır. Qadınlar uzun illər boyu mədəniyyətin qoruyucu rituallarının mərkəzində olublar. Mavi muncuq, səpilmiş duz, nəzərə qarşı dua və ya evdəki qoruyucu obyektlər sadəcə inanclar deyil, həm də qadının sosial statusu, ailədaxili gücü və qorunma strategiyasının bir hissəsi olmuşdur (Hodgson, 2010).

Tarixi mənbələr göstərir ki, qorunma ritualları çox zaman cəmiyyətdəki qeyri-bərabərlik və qorxu ilə sıx bağlı olub. Məsələn, Orta Asiya və Anadolu bölgələrində qadınların evdən çıxarkən mavi muncuq taxması sadəcə estetik seçim deyildi, həm də sosial gözlərdən, həsəd və mənfi enerjidən qorunmaq üçün bir vasitə idi (Leach, 1976).

Ritualın tarixi kökləri, həmçinin dini və folklor ənənələri ilə də birləşir. Azərbaycanda və qonşu bölgələrdə qədim inanclar İslam öncəsi təbəqələrdən gəlir. Qadınlar arasında qorunma ritualları həm gündəlik həyatın bir hissəsi, həm də mərasimlərdə və bayramlarda simvolik rol oynayırdı. Məsələn, Novruz bayramında evin qapısına asılan mavi muncuq və ya müxtəlif qoruyucu rəmzlər, yalnız estetik elementlər deyildi, onlar ailənin və evin fiziki və mənəvi təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyırdı (Naroditskaya, 2007).

Antropoloqların qeyd etdiyi kimi, qorunma ritualları həm fərdi, həm də kollektiv yaddaşın bir hissəsidir. Qadınların bu ritualları gündəlik həyatın içində tətbiq etməsi, yalnız qorunmaq deyil, həm də mədəniyyətin davamlılığını təmin etmək deməkdir. Hər bir mavi muncuq, hər səpilmiş duz dənəsi qadınların sosial və mənəvi müdafiəsinin görünməz, lakin güclü bir göstəricisidir.

Lakin qorunma ritualları qadın həyatının görünməz, lakin davamlı bir qatını təşkil edir. Antropoloji araşdırmalar göstərir ki, qadınlar bu ritualları həm fərdi, həm də kollektiv müdafiə mexanizmi kimi istifadə edirlər (Douglas, 1966). Hər bir ritua­l sadə bir davranış kimi görünsə də, onun arxasında uzun mədəni yaddaş, sosial təzyiq və emosional ehtiyac dayanır.

Qadınların gündəlik qorunma ritualları onların kimliyini həm daxildən, həm də cəmiyyətdə formalaşdırır. Mavi muncuq taxmaq, evdə duz səpmək, ya da göz formalı amuletlərdən istifadə etmək qadının özünü qoruması və özünü güvəndə hiss etməsi üçün bir vasitədir. Bu davranışlar, antropoloqların müşahidəsinə görə, qadının həm öz bədəni üzərində nəzarətini, həm də cəmiyyətdəki mövqeyini simvolik olaraq qorumasına imkan yaradır (Geertz, 1973).

Eyni zamanda, bu rituallar qadın arasında aidiyyət hissini də gücləndirir. Ailə, məhəllə və ya daha geniş sosial şəbəkədə bu ritual obyektlərin paylaşılması və istifadəsi, qadınları mədəni və emosional bir “qoruyucu dairə”yə daxil edir. Beləcə, rituallar həm fərdi, həm də kollektiv bir təcrübə kimi işləyir.

Qorunma ritualları qadının emosional dünyasında da mühüm rol oynayır. Antropoloji və psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, qadınlar rituallara sadiq qaldıqca, özlərini daha güvəndə və rahat hiss edirlər (Turner, 1969). Mavi muncuq, dualar və digər qoruyucu obyektlər, bəzən sadəcə fiziki təhlükədən qorumağa xidmət etməsə də, qadının psixoloji sığınacağı olur.

Məsələn, bir çox qadın səhər evdən çıxarkən evdə bir neçə damla duz səpmədən yola çıxmaz. Bu sadə davranış onun özünü qoruma instinkti ilə mədəni inanclar arasında bir körpü yaradır. Rituallar həm qorxunu azaldır, həm də qadının həyatın qeyri-müəyyənliyi ilə başa çıxmasına yardım edir.

Qorunma ritualları yalnız keçmişin yadigarları deyil, onlar müasir qadınların gündəlik həyatında da davamlı bir rol oynayır. Şəhər həyatının sürəti, texnologiyanın gündəlik davranışlara təsiri və sosial medianın görünməz təzyiqləri, qadınların qorunma rituallarını həm fərqli, həm də daha kompleks bir kontekstdə həyata keçirməsinə səbəb olur.

Müasir dövrdə qadınlar qorunma ehtiyacını yalnız fiziki obyektlərlə ifadə etmir. Telefon və sosial media vasitəsilə təhlükədən qorunma, məlumat paylaşımı və sosial əlaqələrin idarəsi, ritualların yeni forması kimi ortaya çıxır. Məsələn, bir çox qadın evdən çıxarkən yaxınlarına xəbər vermək, GPS izləmə tətbiqlərindən istifadə etmək və ya müəyyən “güvənli məkanlar” siyahısı hazırlamaqla qorunma davranışını müasir texnologiyaya uyğunlaşdırır (boyd, 2014).

Şəhər mədəniyyətində isə qorunma ritualları vizual simvolizm və gündəlik estetik vasitələrə çevrilir. Mavi muncuq, göz amuletləri və qoruyucu rəmzlər, indi yalnız evdə deyil, qadının əşyalarında, çantasında da yer alır. Beləliklə, rituallar həm mədəni yaddaşı qoruyur, həm də müasir həyatın tələb etdiyi çevikliyi təmin edir.

Qorunma ritualları qadının psixoloji dünyasında dərin təsirə malikdir. Onlar qadının özünü təhlükəsiz və güvəndə hiss etməsinə kömək edir, həmçinin sosial mövqeyini qorumasına imkan verir. Antropoloji təhlillər göstərir ki, bu rituallar qadının emosional sığınacağı, cəmiyyətdəki rolu və mədəni yaddaşı arasında bir körpü yaradır (Hodgson, 2010).

Eyni zamanda, bu rituallar qadınların gündəlik həyatında davamlı bir nizam və ritm yaradır. Hər bir davranış və obyekt, qadının özünü qoruma strategiyasının bir hissəsi olmaqla, eyni zamanda mədəni simvolizmin davamını təmin edir. Bu baxımdan, qorunma ritualları qadın həyatının həm görünən, həm də görünməz qatlarını birləşdirən kompleks bir sistemdir.

Beləliklə, nəzər və qorunma ritualları qadın həyatının görünməz, lakin davamlı qatlarını təşkil edən bir fenomen olaraq qalır. Bu rituallar qadınların yalnız fiziki təhlükədən qorunmasını təmin etmir, onlar eyni zamanda onların emosional gücünü, sosial mövqeyini və mədəni aidiyyətini də gücləndirir. Hər bir mavi muncuq, hər səpilmiş duz dənəsi, hər qoruyucu obyekt qadının özünü ifadə etmə və müdafiə mexanizminin bir hissəsidir.

Bu ritualların sosial mesajı isə açıqdır: qadınlar gündəlik həyatlarında görünməz qorunma vasitələri ilə mövcudluqlarını təsdiqləyir, həm özlərini, həm də ətraflarını sığortalayırlar. Onların bu davranışları yalnız fərdi ehtiyac deyil, həm də cəmiyyətə xəbərdarlıqdır: qadınların həyatı, hüquqları və təhlükəsizliyi qorunmalıdır.

Müasir dövrdə texnologiya, şəhər həyatı və sosial media qadınların qorunma strategiyalarını dəyişsə də, ritualların əsas funksiyası qalır: qadınların həyatını hörmət, diqqət və təhlükəsizlik şəraitində davam etdirmək. Sosial mesaj isə aydın olmalıdır. Qadınların qorunması yalnız fərdi məsələ deyil, bütün cəmiyyətin öhdəliyidir. Çünki qadınların qorunması, əslində, insanlığın qorunması deməkdir.

Nigar Şahverdiyeva
Sosioloq, araşdırmaçı yazar