Nibizi Jan Mari: Kolonizasiya dövründən əvvəl insanlar fransız adları daşımırdılar

"Mədəniyyətin məhv edilməsi ilə, xüsusilə Burundidə, mövcud mədəniyyət dağıdıldı. İdarəetmə sistemi məhv edildi və onun yerinə başqa bir idarəetmə gətirildi".

Oxu.Az xəbər verir ki, bunu SHINE (İnteqrasiya, Qonşuluq və Bərabərlik) təsisçisi və icraçı direktoru, dinc münaqişələrin həlli üzrə ekspert Nibizi Jan Mari "Belçikanın müstəmləkə irsinin yenidən qiymətləndirilməsi" mövzusunda aparılan müzakirə zamanı deyib.

O bildirib ki, bununla da dil məhv edildi və təhsil sistemində fransız dili məcburi şəkildə tətbiq olundu:

"Yalnız müstəqillik əldə edildikdən sonra Burundi təhsil sistemində dəyişiklik edərək milli dil - Burundi dilini (kirundi) tətbiq edə bildi.

Onlar insanların adlarını da dəyişdirdilər. Kolonizasiya dövründən əvvəl insanlar fransız adları daşımırdılar. Kolonizasiya zamanı "xaç suyuna salınma" adı altında din gətirildi və bu, insanların adlarının dəyişdirilməsinə səbəb oldu. Mövcud adət-ənənələr, xalq müdrikliyi də məhv edildi".

Onun sözlərinə görə, kolonizasiyaöncəsi mövcud olan bir çox sənət və texnika da aradan qaldırıldı:

"Məsələn, Burundi xalqı əvvəllər bugünkü kimi geyinmirdi, bu, Avropadan gətirilmiş bir tərzdir. Bizim paltarlarımız ağac qabıqlarından, heyvan dərisindən hazırlanırdı.

Mən özüm-özümə sual verirəm: əgər bu ənənələr məhv edilməsəydi, indi hansı səviyyədə olardıq?

Bujumburada (iqtisadi paytaxt) bir qadın, bəlkə də bir gənc qız hazırda bu cür geyimləri yenidən tanıtmaqla məşğuldur.

Onlar, həmçinin "samandarit" adlanan bir mədəniyyəti də məhv etdilər.

Samandarit - atalar sözləri kimi olan, lakin uzun illərin həyat təcrübəsini bir cümlədə ifadə edən, həm də yumorla müşayiət olunan deyimlər idi. Bütün bunlar məhv edildi.

Tədqiqatçılar Burundi poeziyasını analiz etdikdə, onun bəzi hissələrinin Volterin və ya La Fontenin əsərlərinə bənzədiyini görüb təəccüblənirlər, halbuki bu xalqın nümayəndələri heç vaxt məktəbə getməmişdilər.

Bunun bugünkü nəticələri də var:

Biz artıq bu hekayələri uşaqlarımıza danışmırıq, onun əvəzində Avropa hekayələri danışırıq.

Mən həmçinin eşitmişəm ki, kolonizasiya dövründə Burundidən 10 000 qədim artefakt oğurlanıb. Dinin təsiri ilə bu artefaktlara "bütpərəstlik", "pis", "şeytani əşyalar" damğası vurulub. Amma mən sual verirəm: əgər bunlar doğrudan da "şeytani" idisə, niyə onları oğurlayıb aparıblar və niyə bu gün geri qaytarmaq istəmirlər?

İkinci məqam - etnik zəmində gərgin və qarışıq münasibətlər.

Bu, bütün region üçün təhlükə yaradır. Bu gün regionda iki təhlükəli ittifaq mövcuddur. Mən indi birincisini izah edəcəyəm: Ruanda, Uqanda və Keniya ittifaqı.

Keniya hələ də üsyançı qrupların görüşlərini qəbul etməyə razıdır. Bu isə dövlətlər arasında şübhə, qorxu və inamsızlıq yaradır.

Qonşu ölkələr - Ruanda, Konqo Demokratik Respublikası və Burundi arasında etimadsızlıq, gizli ittifaqlar və dolayı müharibələr (xüsusilə Konqonun şərqində 30 ildir davam edən müharibə) vəziyyəti daha da gərginləşdirib. Bu müharibə milyonlarla insanın həyatına son qoyub.

Hazırda Konqo Respublikası və onun prezidenti bu hadisələri soyqırımı kimi qiymətləndirirlər.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xəritələşdirmə hesabatına və doktor Denis Makvegenin sözlərinə görə, 6 milyondan çox insan öldürülüb.

Ona görə də mənim dediklərim etnik zəmində qurulan bir rejimlə bağlı deyil. Mənim üçün belə bir rejim mövcud deyil".

Aygün Mirakif