Nüvə silahı kimin əlində təhlükəlidir? ŞƏRH

Hazırda dünyanın diqqəti İsrail-İran müharibəsinə yönəlib. Xüsusilə İranın nüvə proqramı ilə bağlı iddialar bu ölkəyə qarşı diplomatik və hərbi təzyiqləri artırır.

Maraqlıdır ki, dünyada nüvə silahına malik rəsmi və qeyri-rəsmi dövlətlər olduğu halda, niyə məhz İran beynəlxalq narahatlıqların mərkəzindədir?

Politoloq Züriyə Qarayeva Bakıvaxtı.az-a açıqlamasında bildirib ki, rəsmi olaraq BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri - ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya - nüvə silahına sahib ölkələrdir. Bundan əlavə, Hindistan, Pakistan və Şimali Koreya nüvə silahına malik ölkələr kimi tanınır. İsrail isə nüvə silahına sahib olduğunu nə təsdiqləyib, nə də təkzib edib, lakin beynəlxalq ekspertlər onun da nüvə silahına malik olduğunu bildirirlər.

Bu ölkələr arasında hansı nüvə güclərinin daha çox təhlükə yaratdığna gəlincə, müsahibimiz qeyd edib ki, bu, yalnız texniki potensiala deyil, həm də siyasi qərarların məsuliyyətinə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, Şimali Koreya və qeyri-rəsmi nüvə gücü sayılan İsrail, regional təhlükə yaratmaq gücünə malikdir. Lakin ən böyük qlobal təhlükə böyük güclər arasında olan nüvə balansının pozulmasıdır.

ABŞ və Rusiya hələ də dünyanın ən geniş nüvə arsenalına sahibdir. Bu balans pozularsa, nəticələri çox ciddi ola bilər.

Z.Qarayeva belə bir mənzərədə niyə məhz İranın nüvə fəaliyyətinin bu qədər diqqət mərkəzində olmasına da aydınlıq gətirib. Həmsöhbətimiz deyib ki, əvvəla, İran Nüvə Silahlarının Yayılmasının Qarşısının Alınması Müqaviləsinə (NPT) qoşulub, yəni rəsmi olaraq nüvə silahı istehsal edə bilməz. Lakin Tehran uzun illərdir nüvə proqramının dinc məqsədli olduğunu bildirsə də, şəffaflıq məsələləri, uran zənginləşdirmə səviyyəsi və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə (MAQATE) tam çıxış verməməsi şübhələri artırır:

“İkincisi, İranın Yaxın Şərqdə apardığı geopolitik strategiya - xüsusilə İsrailə qarşı ritorikası və proksi güclərlə əməkdaşlığı - nüvə silahı ilə birləşəndə bu, yalnız regional deyil, qlobal risk kimi dəyərləndirilir”.

“Bəs digər nüvə güclərinə bu cür təzyiqlər niyə edilmir” saulına həmsöhbətimizin cavabı belə olub:

 - Çünki bu məsələ təkcə texniki deyil, həm də siyasi və strateji balans məsələsidir. ABŞ, Rusiya və Çin kimi ölkələr nüvə gücünü “deterrence” - yəni qarşı tərəfi çəkindirmək üçün istifadə edir. İran isə hələ bu balansın bir hissəsi deyil. Qərb dövlətləri düşünür ki, İranın nüvə silahına sahib olması, regionda silahlanma yarışını sürətləndirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və ya Türkiyə kimi ölkələr də nüvə texnologiyasına yönələ bilər.

Züriyə Qarayeva: İranın nüvə gücünə çevrilməsi mövcud status-kvonu dəyişəcək

Politoloq onu da deyib ki, rəsmi məlumatlara görə, İran hələ nüvə bombası istehsal etməyib, lakin texniki baxımdan silah istehsalına çox yaxın olduğu ehtimal edilir. Ən böyük risk budur: Tehran ya bu silahı istehsal etməyə qərar verə bilər, ya da bu silaha yaxın statusundan siyasi təzyiq üçün istifadə edə bilər. Hər iki halda, regional və qlobal güc balansına təsir edəcək.

Z.Qarayeva sonda onu da vurğulayıb ki, İranın üzərinə düşülməsi həm siyasətdir, həm nüvə texnologiyasıdır:

“Amma əsas məsələ odur ki, İranın nüvə gücünə çevrilməsi mövcud status-kvonu dəyişəcək. Qərb bunu qəbul etmək istəmir. Bu səbəbdən də nüvə silahı istehsal etmiş digər ölkələrlə fərqli yanaşma sərgiləyir”.

Zülfü Məmmədov