Nüvə sınaqlarına “yox” bəşəriyyətin gələcəyinə “hə”

29 avqust dünya təqvimində yalnız bir beynəlxalq gün deyil. Bu tarix insanlığın nüvə silahları ilə bağlı keçdiyi ağır və faciəli yolun, milyonlarla insanın taleyində dərin iz buraxmış sınaqların və eyni zamanda nüvə təhlükəsizliyi uğrunda beynəlxalq mübarizənin simvoludur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qərarı ilə 29 avqust Beynəlxalq Nüvə Sınaqları Əleyhinə Gün kimi qeyd olunur. Bu günün yaranması isə birbaşa Qazaxıstanın təşəbbüsü və Semipalatinsk nüvə sınaqları poliqonunun acı tarixi ilə bağlıdır.

Bu beynəlxalq günün təsis edilməsinin əsas səbəbi nüvə silahlarının sınaqlarının insan sağlamlığına, ətraf mühitə və gələcək nəsillərə vurduğu ağır və uzunmüddətli zərər barədə dünya ictimaiyyətinin məlumatlılığını artırmaq, bütün nüvə sınaqlarının dayandırılmasına nail olmaq və nüvə silahlarından azad dünya məqsədinə töhfə verməkdir. BMT Baş Assambleyasının müvafiq qətnaməsində nüvə və digər nüvə partlayışlarının insan həyatına və sağlamlığına dağıdıcı təsirlərinin qarşısının alınması üçün onların dayandırılmasının zəruriliyi xüsusi vurğulanır.

Bəs nə üçün məhz 29 avqust? Bu sualın cavabı bizi Mərkəzi Asiyaya – indiki Qazaxıstan ərazisində yerləşən Semipalatinsk nüvə sınaqları poliqonuna aparır. 1949-cu il avqustun 29-da Sovet İttifaqı ilk nüvə sınağını Semipalatinsk poliqonunda həyata keçirdi. Beləliklə, bu  tarixin bir tərəfi nüvə silahları dövrünün ən ağrılı səhifələrindən birinin başlanğıcını ifadə edir. Lakin həmin tarixin ikinci və daha ümidverici mənası var: 42 ildən sonra, 1991-ci il avqustun 29-da Qazaxıstanın qərarı ilə Semipalatinsk nüvə sınaqları poliqonu bağlandı. Başqa sözlə, eyni tarix bir tərəfdən nüvə sınaqları tarixinin başlanğıcının, digər tərəfdən isə nüvə sınaqlarına qarşı tarixi iradənin rəmzinə çevrildi.

Məhz bu tarixi məna nəzərə alınaraq Qazaxıstan 29 avqustun beynəlxalq səviyyədə nüvə sınaqlarına qarşı mübarizə günü elan olunmasını təklif etdi. Təşəbbüs Qazaxıstan tərəfindən irəli sürüldü və bir sıra dövlətlərin dəstəyi ilə BMT Baş Assambleyasının gündəliyinə çıxarıldı. 2 dekabr 2009-cu ildə BMT Baş Assambleyasının 64-cü sessiyası müvafiq qətnaməni yekdilliklə qəbul edərək 29 avqustu Beynəlxalq Nüvə Sınaqları Əleyhinə Gün elan etdi. Gün ilk dəfə 2010-cu ildə qeyd olundu.

Beləliklə, bu günün “yarandığı yer” haqqında danışarkən iki məkanı fərqləndirmək vacibdir. Günün tarixi və mənəvi əsası Qazaxıstandakı Semipalatinsk nüvə sınaqları poliqonu ilə bağlıdır, onun beynəlxalq statusu isə Nyu-Yorkda yerləşən BMT Baş Assambleyasının 2 dekabr 2009-cu il tarixli qərarı ilə rəsmiləşdirilib. Yəni təşəbbüs Qazaxıstandan gəlib, beynəlxalq gün statusu isə BMT Baş Assambleyasının qərarı ilə təsis olunub.

Semipalatinsk faciəsi nüvə sınaqlarının mahiyyətini anlamaq üçün mühüm tarixi dərsdir. Nüvə partlayışı bir neçə saniyə ərzində başa çatsa da, onun nəticələri illərlə, hətta nəsillərlə davam edə bilər. Radioaktiv çirklənmə torpağa, suya və canlı orqanizmlərə təsir göstərir, insan sağlamlığı üçün uzunmüddətli risklər yaradır. Buna görə nüvə sınaqları yalnız hərbi texnologiyanın inkişafı məsələsi deyil. Bu, eyni zamanda insan hüquqları, səhiyyə, ekologiya və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyi məsələsidir.

Nüvə sınaqları tarixinin miqyası da problemin nə qədər ciddi olduğunu göstərir. 1945–1996-cı illər arasında dünyada 2 mindən çox nüvə sınağı keçirilib. Bu sınaqlar ABŞ, Sovet İttifaqı, Böyük Britaniya, Fransa, Çin, Hindistan, Pakistan və Şimali Koreyanın müxtəlif dövrlərdə həyata keçirdiyi nüvə partlayışlarını əhatə edir. BMT-nin məlumatına görə, 1945–1996-cı illərdə keçirilmiş sınaqların ümumi sayı 2 mindən artıq olub.

Bu rəqəmlər nüvə silahları yarışının hansı miqyasda olduğunu göstərməklə yanaşı, beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin yaradılmasının zəruriliyini də ortaya qoydu. Belə mexanizmlərin ən mühümlərindən biri 1996-cı ildə imzalanmaq üçün açılmış Nüvə Sınaqlarının Hərtərəfli Qadağan Olunması Müqaviləsidir – CTBT. Müqavilə atmosferdə, kosmosda, su altında və yerin altında bütün nüvə partlayışlarının qadağan edilməsini nəzərdə tutur. BMT Baş Assambleyasının məlumatına görə, müqavilə 1996-cı il sentyabrın 10-da qəbul edilib.

CTBT hələ qüvvəyə minməsə də, onun ətrafında formalaşmış beynəlxalq norma nüvə sınaqlarının sayının kəskin azalmasına mühüm təsir göstərib. Müqavilənin həyata keçirilməsinin yoxlanılması üçün yaradılan beynəlxalq monitorinq sistemi dünyanın müxtəlif bölgələrində nüvə partlayışlarını aşkar etməyə imkan verən seysmik, hidroakustik, infrasəs və radionuklid texnologiyalarından istifadə edir. Bu sistem artıq 300-dən çox müşahidə məntəqəsini əhatə edir.

Bütün bunlar göstərir ki, nüvə sınaqlarına qarşı mübarizə yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət deyil. Burada beynəlxalq hüquq, diplomatiya, elmi-texniki əməkdaşlıq və ictimai maarifləndirmə bir-birini tamamlayır.

Azərbaycan üçün də bu tarixin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Azərbaycan Respublikası Nüvə Sınaqlarının Hərtərəfli Qadağan Olunması Müqaviləsini imzalayan və ratifikasiya edən dövlətlərdəndir. Ölkəmizin nüvə tərksilahı və nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması məsələsində mövqeyi beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və çoxtərəfli əməkdaşlığa əsaslanır.

Bu baxımdan 29 avqust həm də Azərbaycan üçün beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik məsələlərinə münasibətdə prinsipial mövqeyin ifadəsi kimi əhəmiyyətlidir. Nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması, nüvə sınaqlarının qadağan edilməsi və kütləvi qırğın silahlarının yaratdığı təhlükələrin minimuma endirilməsi müasir beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin mühüm istiqamətlərindəndir.

Lakin bir həqiqəti də unutmaq olmaz: nüvə sınaqlarının dayandırılması nüvə silahlarının özünün mövcudluğunun sona çatması demək deyil. Dünyada hələ də nüvə silahları mövcuddur və buna görə nüvə sınaqlarının tam və hüquqi baxımdan geri dönməz şəkildə qadağan edilməsi məsələsi öz aktuallığını qoruyur. BMT də CTBT-nin qüvvəyə minməsinin beynəlxalq nüvə tərksilahı arxitekturasında mühüm yer tutduğunu vurğulayır.

Bu tarix bizə göstərir ki, insanlığın yaratdığı ən güclü texnologiyalar onun qarşısında ən böyük məsuliyyəti də yaradır. Elmi tərəqqi yalnız yeni imkanlar deyil, həmin imkanlardan necə istifadə olunacağı barədə mənəvi seçim qarşısında qalmaq deməkdir.

Nüvə silahlarının sınaqları ilə bağlı tarix bəşəriyyətə çox ağır bir dərs verib: təhlükəsizlik yalnız daha çox silaha malik olmaqla təmin edilmir. Əksinə, bəzən silahların artması ümumi təhlükəsizliyi daha da kövrəkləşdirir. Əsl təhlükəsizlik dövlətlər arasında etimadın, beynəlxalq hüququn və kollektiv məsuliyyətin möhkəmləndirilməsindən keçir.

29 avqust həm də yaddaş günüdür. Bu tarix nüvə sınaqlarının qurbanlarını, radioaktiv çirklənmədən zərər çəkmiş insanları, ekoloji fəsadları və həmin faciələrin izlərini xatırladır. Çünki tarix yalnız keçmişi öyrənmək üçün deyil, eyni səhvlərin təkrarlanmaması üçün də lazımdır.

Bəşəriyyət artıq nüvə sınaqlarının nə demək olduğunu bilir. İndi qarşıda duran vəzifə həmin tarixi bilginin siyasi iradəyə çevrilməsidir. Nüvə sınaqlarının tamamilə dayandırılması, CTBT-nin qüvvəyə minməsi, nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və nəhayət, nüvə silahlarından azad dünyanın yaradılması bu iradənin əsas istiqamətləri olmalıdır. Çünki gələcək nəsillərə qoyula biləcək ən qiymətli miras daha güclü silahlar deyil. Ən qiymətli miras təhlükəsiz dünya, təmiz təbiət və müharibə qorxusundan uzaq həyatdır.

Bunun üçün isə dünya bir həqiqəti heç vaxt unutmamalıdır: nüvə sınaqlarına “yox” demək yalnız dağıdıcı silaha qarşı çıxmaq deyil, insan həyatının, gələcək nəsillərin və sülhün tərəfində dayanmaqdır.

Nurəngiz Adilqızı

XQ