O bircə kəlmə...

...bircə kəlmə də dilimizin qlobal şəbəkədə gücünü artıra, dünyada sözün ümumi çəkisinə təsir göstərə bilər... 

Ona da əminəm ki,  o bircə kəlmə identik sözün məna yükü “Big Data”da fikir fırtınası yarada, həmçinin insan zəkasının hüdudsuzluğunu, fərqini hiss etdirə bilər.

Dilçi mütəxəssislər ana dilimizdə belə kəlmələrin barmaq sayından qat-qat artıq olduğunu bilirlər. Elə dili də qoruyub-saxlayan bu təkrarolunmaz ştrixlər, içindəki yük, təbiətlə mübarizədən tutmuş məişətlə var-gəldə meydana çıxan fraqmentlərdir.

Dil həm də həyatın özünü gerçək, metafizik, “kvantsayağı” qeydə alır və  həmin parçanı “natural çəki”si ilə gələcəyə ötürür. Bu mənada o, “Big Data”lardan, smart fiksasiya qurğularından daha canlı, güclü və perspektivlidir. Çünki, dil həm də gizli, qeyri-ixtiyari, qeyri-səlis fəaliyyət göstərə bilir.

Əgər dil həm də yazılı və şifahi ədəbiyyat yaradıb onu müəyyən alqoritmik çərçivəyə qoşa bilirsə, deməli, onun riyazi canlılığı da mövcuddur, o həmçinin bütün fiziki nisbilik ərazilərində də “yaşayıb-yaradır”. Yəni, öz-özünə formalaşan dil, yaratmağa çalışdığımız Süni İntellekdən (Sİ) təbiətinə və immun sisteminə görə daha güclüdür.

Mənə elə gəlir ki, vaxt yetişəcək, Süni İntellektin dillərə təzyiqi, insanların isə bu təzyiqdən yaranan təbii xof və eyforiyası xeyli səngiyəcək, bəlkə də, tamamən yoxa çıxacaq. Əksinə, Sİ özü bu mükəmməl metodu dərindən öyrənmək üçün insanın “qılığına girməyə” çalışacaq. Necə ki, bu gün də Sİ elə həmin işlə məşğuldur: hələlik, mövcud olanları sümürüb, onlardan özünə mövcudluq (həm də özünəməşğulluq) yaradır.

Məsələyə məhz bu tərəfdən yanaşsaq, dilimizin qorunması ilə bağlı həyəcan təbilinin çalınması da təbii və zəruridir. Çünki, tamamilə fərqli bir sivilizasiyanın astanasındayıq. Sİ bizi və mədəniyyətlərimizi işğal etməyə hazırlaşır. Biz də bunu nəinki uzaqdan görüb müşahidə edir, hətta o hazırlığın - özümüzlə döyüşün içərilərinə doğru hərəkət edirik. Axı sözün bütün mənalarında, bu oyunu özümüz öz başımıza açmışıq. İndi, bu oyunu daha sürətli, güclü və gələcəyə yönəli etmək üçün yazılı, şifahi nə varsa, düşünüb yaratdığımız başqa bir beyinə köçürürük. Lakin bircə məsələ qalır: şifrə.

Dilin çox sayda, bitib-tükənməyən şifrələri var. Bu şifrələri açmaq üçün isə təkcə filoloji, tarixi, linqvistik və sair biliklər yetərli deyil.

Son vaxtlar, dünyada neyrolinqvistika ilə məşğul olan alimlər dili təkcə beyin hadisəsi kimi deyil, mücərrəd, fenomenal, hətta kənardan daxil olan bir təzahür kimi irəli sürüb mühakimələr yürütməyə, beləliklə də, Sİ-nin dil vasitəsilə insanın yerinə keçib-keçməyəcəyinə, hətta onun cildinə girib-girməyəcəyinə dair hipotez formalaşdırmağa çalışırlar.

Bu mülahizələr günbəgün zənginləşir. Hətta o yerə qədər ki, Sİ-nin yeni dil yaradacağını və o dilə şifrə tətbiq edəcəyini deyirlər.

Bircə sual açıq qalır: yeni dil və onun şirfəsini yaradan Sİ kənardan verilən siqnalları da ala biləcəkmi?

Əgər dil təkcə beyin hadisəsi deyilsə, daim “kosmik müdaxilə”yə möhtacdırsa, Sİ öz dilini zənginləşdirmək, “suvarmaq” üçün hansı alətlərdən istifadə etmək məcburiyyətində qalacaq? Axı onun bütün yarımkeçiriciləri materiyadır, ötürücü siqnal və qurğuları yalnız öz ərazilərində sənayeləşmiş olacaq.

İnsanın dili isə yaradıcı məfkurəyə malikdir. Onun hərəkət trayektoriyası mürəkkəbdir, metafizik, qeyri-maddidir. Bəs bu qeyri-bərabər rəqabətdən ortaya nə çıxacaq?

Dünyada dilləri gözləyən təhdidlərlə bağlı müzakirələrdə hesabatlılıq, birgə fəaliyyət, zənginləşdirmə və digər qabaqlayıcı tədbirlər barədə geniş müzakirələr aparılır. Hətta, o qədər ki, az qala dillərin təbii inkişaf alqoritmlərinə müdaxilə ediləcək, söz yaratma metodologiyası yolu ilə “broylervari”, “inkubasiyavari” yanaşmalar təklif olunacaq. Lakin bu zaman bir neçə məqam - məsələn, dilə möhlət vermək, onu dinləmək, onunla “əməkdaşlıq etmək” imkanları unudularsa, nə baş verəcək? Bu hallarda dil, necə davranacaq?

Hal-hazırda əsas götürülən təcrübə dilyaratma alətlərinin - xüsusilə, zənginləşdirmə və funksionallığın artırılması üçün tələb olunan alətlərin folklor, ədəbi yaradıcılıq və bədii tərcümə inteqrasiyalarının birgə tətbiqidir.

Bizim dünyəvi dövlətimiz və zəngin yazılı ədəbiyyatımız, folklorumuz var. “Big Data”lara verəcəyimiz “töhfə”lər bu baxımdan xeyli çoxdur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bəzən bircə kəlmə, bizi ifadə edən bircə identik söz də dilimizin qlobal şəbəkədə gücünü artıra bilər. Fəqət, birdən o “qlobal şəbəkə”, “Big Data” öz dilini yaradıb keçmiş-keçənlərindən imtina etmək istəsə...

Hal-hazırda dünyanı düşündürən əsas məsələlərdən biri də budur. Sİ-nin Ədəbiyyat və Mədəniyyət qarşısında yaratdığı problemlər Qərbdə və Şərqdə, Şimalda, Cənubda təkcə dilçiliyi qorumaq deyil, həm də dilin “Big Data”lara verəcəyi “töhfələr”dən sonra Sİ-nin necə davranacağıdır. Bu işlər necə tənzimlənəcək? Ümumiyyətlə, tənzimlənə biləcəkmi?

Bu məsələlər dilimizin də inkişafına dair tapşırıqları nəzərdə tutan “Azərbaycan Mədəniyyəti - 2040” Konsepsiyasında ayrıca yer alır.  Azərbaycan dili ilə bağlı çağırışlara hazır olmaq, dilin inkişafı, o cümlədən beynəlxalq aləmdə təbliği və təşviqi ilə bağlı əlaqələndirilmiş fəaliyyət həyata keçirmək, Azərbaycan dilində elmi, elmi-publisistik və bədii əsərlərin sayını və keyfiyyətini artırmaq.

Əlaqələndirilimiş fəaliyyət nədir? Elmi-texniki tərəqqi, infrastrukturun inkişafı, urbanik dəyişikliklər dilə nə verəcək? Tərcümə sertifikatlaşdırılması nədir? Mədəniyyətimizlə dolub-daşan “Big Data”larla necə davranmalıyıq?

Bu barədə gələn yazımızda...

Məqsəd Nur