Icma.az
close
up
RU
Menu

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

O bircə kəlmə...

O bircə kəlmə...

Icma.az, Yeniazerbaycan portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

...bircə kəlmə də dilimizin qlobal şəbəkədə gücünü artıra, dünyada sözün ümumi çəkisinə təsir göstərə bilər... 

Ona da əminəm ki,  o bircə kəlmə identik sözün məna yükü “Big Data”da fikir fırtınası yarada, həmçinin insan zəkasının hüdudsuzluğunu, fərqini hiss etdirə bilər.

Dilçi mütəxəssislər ana dilimizdə belə kəlmələrin barmaq sayından qat-qat artıq olduğunu bilirlər. Elə dili də qoruyub-saxlayan bu təkrarolunmaz ştrixlər, içindəki yük, təbiətlə mübarizədən tutmuş məişətlə var-gəldə meydana çıxan fraqmentlərdir.

Dil həm də həyatın özünü gerçək, metafizik, “kvantsayağı” qeydə alır və  həmin parçanı “natural çəki”si ilə gələcəyə ötürür. Bu mənada o, “Big Data”lardan, smart fiksasiya qurğularından daha canlı, güclü və perspektivlidir. Çünki, dil həm də gizli, qeyri-ixtiyari, qeyri-səlis fəaliyyət göstərə bilir.

Əgər dil həm də yazılı və şifahi ədəbiyyat yaradıb onu müəyyən alqoritmik çərçivəyə qoşa bilirsə, deməli, onun riyazi canlılığı da mövcuddur, o həmçinin bütün fiziki nisbilik ərazilərində də “yaşayıb-yaradır”. Yəni, öz-özünə formalaşan dil, yaratmağa çalışdığımız Süni İntellekdən (Sİ) təbiətinə və immun sisteminə görə daha güclüdür.

Mənə elə gəlir ki, vaxt yetişəcək, Süni İntellektin dillərə təzyiqi, insanların isə bu təzyiqdən yaranan təbii xof və eyforiyası xeyli səngiyəcək, bəlkə də, tamamən yoxa çıxacaq. Əksinə, Sİ özü bu mükəmməl metodu dərindən öyrənmək üçün insanın “qılığına girməyə” çalışacaq. Necə ki, bu gün də Sİ elə həmin işlə məşğuldur: hələlik, mövcud olanları sümürüb, onlardan özünə mövcudluq (həm də özünəməşğulluq) yaradır.

Məsələyə məhz bu tərəfdən yanaşsaq, dilimizin qorunması ilə bağlı həyəcan təbilinin çalınması da təbii və zəruridir. Çünki, tamamilə fərqli bir sivilizasiyanın astanasındayıq. Sİ bizi və mədəniyyətlərimizi işğal etməyə hazırlaşır. Biz də bunu nəinki uzaqdan görüb müşahidə edir, hətta o hazırlığın - özümüzlə döyüşün içərilərinə doğru hərəkət edirik. Axı sözün bütün mənalarında, bu oyunu özümüz öz başımıza açmışıq. İndi, bu oyunu daha sürətli, güclü və gələcəyə yönəli etmək üçün yazılı, şifahi nə varsa, düşünüb yaratdığımız başqa bir beyinə köçürürük. Lakin bircə məsələ qalır: şifrə.

Dilin çox sayda, bitib-tükənməyən şifrələri var. Bu şifrələri açmaq üçün isə təkcə filoloji, tarixi, linqvistik və sair biliklər yetərli deyil.

Son vaxtlar, dünyada neyrolinqvistika ilə məşğul olan alimlər dili təkcə beyin hadisəsi kimi deyil, mücərrəd, fenomenal, hətta kənardan daxil olan bir təzahür kimi irəli sürüb mühakimələr yürütməyə, beləliklə də, Sİ-nin dil vasitəsilə insanın yerinə keçib-keçməyəcəyinə, hətta onun cildinə girib-girməyəcəyinə dair hipotez formalaşdırmağa çalışırlar.

Bu mülahizələr günbəgün zənginləşir. Hətta o yerə qədər ki, Sİ-nin yeni dil yaradacağını və o dilə şifrə tətbiq edəcəyini deyirlər.

Bircə sual açıq qalır: yeni dil və onun şirfəsini yaradan Sİ kənardan verilən siqnalları da ala biləcəkmi?

Əgər dil təkcə beyin hadisəsi deyilsə, daim “kosmik müdaxilə”yə möhtacdırsa, Sİ öz dilini zənginləşdirmək, “suvarmaq” üçün hansı alətlərdən istifadə etmək məcburiyyətində qalacaq? Axı onun bütün yarımkeçiriciləri materiyadır, ötürücü siqnal və qurğuları yalnız öz ərazilərində sənayeləşmiş olacaq.

İnsanın dili isə yaradıcı məfkurəyə malikdir. Onun hərəkət trayektoriyası mürəkkəbdir, metafizik, qeyri-maddidir. Bəs bu qeyri-bərabər rəqabətdən ortaya nə çıxacaq?

Dünyada dilləri gözləyən təhdidlərlə bağlı müzakirələrdə hesabatlılıq, birgə fəaliyyət, zənginləşdirmə və digər qabaqlayıcı tədbirlər barədə geniş müzakirələr aparılır. Hətta, o qədər ki, az qala dillərin təbii inkişaf alqoritmlərinə müdaxilə ediləcək, söz yaratma metodologiyası yolu ilə “broylervari”, “inkubasiyavari” yanaşmalar təklif olunacaq. Lakin bu zaman bir neçə məqam - məsələn, dilə möhlət vermək, onu dinləmək, onunla “əməkdaşlıq etmək” imkanları unudularsa, nə baş verəcək? Bu hallarda dil, necə davranacaq?

Hal-hazırda əsas götürülən təcrübə dilyaratma alətlərinin - xüsusilə, zənginləşdirmə və funksionallığın artırılması üçün tələb olunan alətlərin folklor, ədəbi yaradıcılıq və bədii tərcümə inteqrasiyalarının birgə tətbiqidir.

Bizim dünyəvi dövlətimiz və zəngin yazılı ədəbiyyatımız, folklorumuz var. “Big Data”lara verəcəyimiz “töhfə”lər bu baxımdan xeyli çoxdur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bəzən bircə kəlmə, bizi ifadə edən bircə identik söz də dilimizin qlobal şəbəkədə gücünü artıra bilər. Fəqət, birdən o “qlobal şəbəkə”, “Big Data” öz dilini yaradıb keçmiş-keçənlərindən imtina etmək istəsə...

Hal-hazırda dünyanı düşündürən əsas məsələlərdən biri də budur. Sİ-nin Ədəbiyyat və Mədəniyyət qarşısında yaratdığı problemlər Qərbdə və Şərqdə, Şimalda, Cənubda təkcə dilçiliyi qorumaq deyil, həm də dilin “Big Data”lara verəcəyi “töhfələr”dən sonra Sİ-nin necə davranacağıdır. Bu işlər necə tənzimlənəcək? Ümumiyyətlə, tənzimlənə biləcəkmi?

Bu məsələlər dilimizin də inkişafına dair tapşırıqları nəzərdə tutan “Azərbaycan Mədəniyyəti - 2040” Konsepsiyasında ayrıca yer alır.  Azərbaycan dili ilə bağlı çağırışlara hazır olmaq, dilin inkişafı, o cümlədən beynəlxalq aləmdə təbliği və təşviqi ilə bağlı əlaqələndirilmiş fəaliyyət həyata keçirmək, Azərbaycan dilində elmi, elmi-publisistik və bədii əsərlərin sayını və keyfiyyətini artırmaq.

Əlaqələndirilimiş fəaliyyət nədir? Elmi-texniki tərəqqi, infrastrukturun inkişafı, urbanik dəyişikliklər dilə nə verəcək? Tərcümə sertifikatlaşdırılması nədir? Mədəniyyətimizlə dolub-daşan “Big Data”larla necə davranmalıyıq?

Bu barədə gələn yazımızda...

Məqsəd Nur

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:144
embedMənbə:https://yeniazerbaycan.com
archiveBu xəbər 31 Yanvar 2026 08:38 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see342

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see291

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see278

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see271

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see268

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see244

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see240

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see232

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see227

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see222

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see222

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see220

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see211

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see203

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see197

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see182

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see173

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see173

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see173

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see172
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri