Ölkədə yarım milyon fermer var

Azərbaycanda rəsmi elektron sistemdə qeydiyyatda olan fermerlərin sayı 576 236 nəfərə çatır. Onlardan 420 512 nəfəri əkin bəyan edən fermerlərdir. Bu rəqəmlər kənd təsərrüfatının yalnız kənd yerlərinin deyil, ölkə iqtisadiyyatının böyük bir hissəsinin həyat mənbəyi olduğunu göstərir.

Amma 576 min rəqəminin arxasında maraqlı mənzərə dayanır. Bu insanların hamısını iri fermer, şirkət və ya aqropark sahibi kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. Azərbaycanda aqrar istehsalın böyük hissəsi kiçik ailə və fərdi təsərrüfatların payına düşür. Dövlət Statistika Komitəsi də aqrar statistikada kənd təsərrüfatı müəssisələri və fərdi sahibkarlarla yanaşı, ailə kəndli və ev təsərrüfatlarını ayrıca kateqoriya kimi uçota alır.

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin EKTİS üzrə məlumatına əsasən, sistemdə 576 236 fermer qeydiyyatdadır. Aktiv əkin bəyan edənlərin sayı isə 420 512 nəfərdir. Bundan əlavə, 65 395 təsərrüfatın ərazisinin xəritələndirildiyi göstərilir.

Kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatda nə qədər yer tutur?

Aqrar sektorun iqtisadi çəkisi ilk baxışdan göründüyündən daha böyükdür. 2025-ci ildə Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsulunun ümumi dəyəri 14,19 milyard manat olub. Bunun 6,75 milyard manatı bitkiçilik, 7,44 milyard manatı isə heyvandarlıq məhsullarının payına düşüb. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılığın ÜDM-də payı 6,2 faiz təşkil edib. Həmin dövrdə aqrar sahədə əlavə dəyər real ifadədə 2,6 faiz artıb. Bu rəqəm göstərir ki, kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatda çəkisi 5-6 faiz ətrafında olsa da, onun sosial əhəmiyyəti yalnız ÜDM göstəricisi ilə ölçülə bilməz.

Çünki fermerin istehsal etdiyi məhsul kənddə məşğulluq, ərzaq təminatı, emal sənayesi, logistika, ticarət və regionların gəlirləri ilə birbaşa əlaqəlidir.

Əsas paradoks: çox insan, nisbətən az əlavə dəyər

Aqrar sektorun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun çoxsaylı istehsalçıya malik olmasıdır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarında kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq ayrıca iqtisadi fəaliyyət sahəsi kimi uçota alınır. Eyni zamanda muzdlu işçilər üzrə göstəricilər göstərir ki, kənd təsərrüfatında formal əmək müqaviləsi ilə çalışanların sayı sektorun bütün məşğulluğunu əks etdirmir. 2026-cı il avqustun 1-nə muzdlu işçilərin yalnız 2,3 faizi kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq sahəsində çalışıb. Buradan vacib nəticə çıxır: kənd təsərrüfatında məşğulluğun əhəmiyyətli hissəsini yalnız muzdlu işçi statistikasına baxaraq ölçmək olmaz.

Ailə kəndli və ev təsərrüfatlarının, fərdi istehsalçıların fəaliyyəti bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Dövlət Statistika Komitəsi də kənd təsərrüfatı üzrə yekun məlumatları məhz müəssisələr və fərdi sahibkarlarla yanaşı, ailə kəndli və ev təsərrüfatları üzrə təqdim edir.

Bəs fermerin əsas problemi nədir?

576 minlik fermer ordusunun olması avtomatik olaraq aqrar sektorun yüksək məhsuldarlığı demək deyil. Kiçik təsərrüfatların qarşısında bir neçə fundamental problem dayanır.

Birinci problem  torpağın kiçik olmasıdır. Torpaqların xırda sahələrə bölünməsi fermerin texnikadan səmərəli istifadə etməsini, böyük həcmdə istehsal aparmasını və maya dəyərini azaltmasını çətinləşdirə bilər.

İkinci problem sudur. İqlim dəyişiklikləri və su ehtiyatlarının məhdudluğu suvarma məsələsini kənd təsərrüfatının ən ciddi problemlərindən birinə çevirir. Su problemi məhsuldarlığa birbaşa təsir edir.

Üçüncü problem  maliyyədir. Kiçik fermerin toxum, gübrə, texnika, yanacaq, yem və digər xərcləri mövsümün əvvəlində ödəməsi, gəliri isə məhsul satıldıqdan sonra əldə etməsi tələb olunur. Bu, dövriyyə vəsaiti problemini yaradır.

Dördüncü problem satışdır. Fermer məhsulu vaxtında və sərfəli qiymətə sata bilmirsə, yüksək məhsuldarlıq belə onun gəlirini avtomatik artırmır.

Ən böyük məsələ: fermer nə qədər qazanır?

Burada Azərbaycanın kənd təsərrüfatı ilə bağlı ən mühüm suallardan biri ortaya çıxır. 576 min fermerin hər birinin orta hesabla nə qədər gəlir əldə etdiyi barədə sadə və vahid rəqəm yoxdur. Çünki fermerlər eyni ölçüdə deyil. Birinin bir neçə hektar taxıl sahəsi, digərinin meyvə bağı, üçüncünün heyvandarlıq təsərrüfatı, başqa birinin isə qarışıq ailə təsərrüfatı ola bilər. Bu səbəbdən aqrar siyasətin gələcək mərhələsində təkcə fermerlərin sayını artırmaq yox, bir fermerə düşən məhsuldarlığı və gəliri yüksəltmək daha vacib göstəriciyə çevrilə bilər.

14 milyard manatlıq sektorun əsas sualı

2025-ci ildə kənd təsərrüfatı məhsulunun dəyərinin 14,2 milyard manata yaxınlaşması sektorun iqtisadi miqyasını göstərir. Lakin bu məbləğ birbaşa fermerlərin xalis gəliri deyil. Burada istehsalın ümumi dəyərindən söhbət gedir. Fermerin real qazancını hesablamaq üçün toxumdan gübrəyə, yanacaqdan suvarmaya, yem və texnikadan əmək xərclərinə qədər bütün məsrəflər nəzərə alınmalıdır. Məhz buna görə Azərbaycanın kənd təsərrüfatının gələcəyi ilə bağlı əsas sual “neçə fermerimiz var?” yox, “bu fermerlər nə qədər məhsul istehsal edir və həmin məhsuldan nə qədər gəlir əldə edir?” sualıdır.

576 minlik rəqəmin arxasında böyük sosial məsələ dayanır

Azərbaycanda yüz minlərlə insanın gəliri birbaşa və ya dolayısı ilə torpaqdan, heyvandarlıqdan, bağdan və kənd təsərrüfatı məhsulundan asılıdır. Bu səbəbdən fermerə verilən subsidiya, güzəştli kredit, suvarma imkanı, aqrar sığorta və texnika dəstəyi yalnız bir təsərrüfatın problemi deyil. Bu, ərzaq qiymətlərinə, regionlarda məşğulluğa, ailələrin gəlirlərinə və ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə təsir edən məsələdir.

Hazırkı rəqəmlər isə bir şeyi göstərir: Azərbaycanda fermer az deyil. Əsas məsələ artıq fermerlərin sayından çox, onların yaratdığı iqtisadi dəyərin və gəlirin necə artırılmasıdır.

Samir Abdulla

AzPost.az