Öpdüyü xaça tüpürən Paşinyan Erməni kilsəsinin taleyi necə olacaq?

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın kilsə və katolikos haqqında verdiyi yeni bəyanat həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq xristian icmaları arasında ciddi rezonans doğurub. O bildirib ki, Ermənistan Apostol Kilsəsinin başçısı, bütün ermənilərin katolikosu II Qaregin (Ktriç Nersisyan) yaxın vaxtlarda vəzifəsindən kənarlaşdırılacaq, ardınca isə IV əsrdən bəri qüvvədə olan kilsə nizamnaməsi dəyişdiriləcək.

Ən radikal detal isə budur ki, Paşinyan gələcəkdə katolikos vəzifəsinə evli bir keşişin təyin edilməsini planlaşdırır. Bu plan yalnız daxili bir kilsə islahatı deyil, həm də Ermənistanın siyasi nizamı, dini ənənələri və beynəlxalq imici üçün dərin təsirləri ola biləcək bir dəyişiklikdir.

Dini islahat adı altında siyasi müdaxilə

Paşinyan bu addımı atmaqla Ermənistan Apostol Kilsəsinə, yəni ölkənin ən qədim və ən nüfuzlu dini qurumuna birbaşa təsir göstərmək istəyir. Bu, texniki olaraq mümkündür, amma praktiki olaraq çox çətindir. Nizamnamənin dəyişməsi üçün kilsənin daxili məclisinin razılığı lazımdır. Bu da Paşinyanın sadə hökumət qərarı ilə edə biləcəyi bir şey deyil. Əgər Paşinyan güc yolu ilə bu dəyişikliyi həyata keçirməyə çalışsa, dini və konstitusion böhran yarana bilər.

Baş nazirin bu təşəbbüsü Ermənistan tarixində çox mühüm bir dönüş nöqtəsi ola bilər. Çünki dini ənənələrin dəyişdirilməsi cəhdləri hər zaman hər yerdə ciddi müqavimətlə üzləşib və cəmiyyətin daha da parçalanmasına gətirib çıxarıb.

Erməni Apostol Kilsəsində mövcud qaydalar nədir?

Paşinyanın "keşiş evli olmalıdır" bəyanatı həm dini, həm də tarixi baxımdan ciddi suallar doğurur. Digər kilsələr kimi, Erməni Apostol Kilsəsində də aşağırütbəli ruhanilər evlənə bilərlər, lakin yalnız keşişliyə başlamazdan əvvəl evlənməlidirlər. Yəni bir adam evlənib, sonra keşiş ola bilər, amma keşiş oldusa, daha sonra evlənə bilməz. Amma yüksəkrütbəli vəzifələrə, məsələn, yepiskop, arxiyepiskop, katolikos subay olmalıdır. Bu, yüzillərlə davam edən kilsə nizamnaməsinin tələbidir. Bütün ermənilərin dini rəhbəri sayılan katolikos da tarixən subay ruhani olub. Nikol Paşinyan isə deyir ki, katolikos vəzifəsinə evli ruhani gətiriləcək və bunun üçün kilsənin nizamnaməsi dəyişdiriləcək. Bu isə hazırda mövcud olan kilsə qanunlarına tam ziddir və radikal dəyişikliyə ehtiyac var.

Ermənistanda baş verən bu dini-siyasi dəyişikliklər dünyada, xüsusilə də digər xristian icmaları tərəfindən necə qəbul oluna bilər?

Pravoslav kilsələri bu tip dəyişikliklərə çox həssasdır. Onlar Paşinyanın təşəbbüsünü dünyəvi hakimiyyətin müqəddəs dini struktura müdaxiləsi kimi qiymətləndirəcəklər. Vatikan da əsrlərdir keşiş və ruhani liderlərin subay qalmasını tələb edir. Paşinyanın evli keşişi katolikos etmək planı katolik teologiyası və kilsə ənənəsinə ziddir. Bəzi protestant cərəyanlar isə evli keşişləri qəbul edirlər. Bu icmalar Paşinyanın təşəbbüsünü müsbət və "modernləşdirici addım" kimi qiymətləndirə bilərlər. Amma yenə də bu cür ciddi struktur dəyişikliyinin siyasi motivlərlə edilməsi onları da narahat etməyə bilməz. Bu baxımdan, yeni seçiləcək katolikosun dünya xristian icmaları tərəfindən tanınması sual altındadır. Ona görə də Paşinyanın bu təşəbbüsü yalnız daxili siyasət deyil, qlobal xristian aləminə də təsir edən hadisədir.

Ermənistan üçün yeni mərhələ

Paşinyanın təşəbbüsü Ermənistan tarixində kilsə-dövlət münasibətləri baxımından yeni bir mərhələ açır. Amma bu mərhələ təhlükəli və çoxqatlı nəticələrlə çiyin-çiyinə dayanıb. Əgər dini strukturlar siyasi məqsədlərlə dəyişdirilərsə, bu, yalnız ölkədaxili deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə dini və hüquqi legitimliyin itirilməsi, cəmiyyətin parçalanması və Ermənistanın qədim xristian kimliyinin zədələnməsi ilə nəticələnəcək. Bu dəyişiklik baş verərsə, Erməni Apostol Kilsəsi tarixində ilk dəfə olaraq katolikosun dini deyil, siyasi ssenari üzrə təyin edildiyi bir dövrə qədəm qoyacaq.

Mərahim Nəsib