Orban getdi, bəs sonra...?

Budapeşt özünü Macarıstanı ikinci Belarusa çevirmək istəyən macəraçı siyasətçidən azad etdi...

Düzünü desəm, Azərbaycandakı siyasi müşahidəçilər hazırda qonşu Ermənistanda iyun ayında keçiriləcək parlament seçkiləri ilə daha çox maraqlanırlar. Lakin onların bəziləri uzaq Macarıstandakı seçkiləri də diqqətlə izləyirdilər, baxmayaraq ki, siyasətlə az maraqlananlar belə ABŞ seçkilərini də izləyirlər. Əlbəttə ki, biz təkcə qardaş Türkiyədə deyil, hətta Rusiya və İranda da seçkilərlə maraqlanırıq. Və bəli, sonunculara heç də biganə deyilik.

Amma yenə də ABŞ, Türkiyə, İran və Rusiya ayrı, Macarıstan isə tamamilə ayrı məsələdir. Macarıstandakı seçkilər nə üçün azərbaycanlıların bu qədər diqqətini cəlb edir? Çoxları Viktor Orbanı ölkəmizin yaxın dostu hesab edir və bu günə qədər iddia edirlər ki, o bizi müxtəlif Avropa formatlarında ardıcıl olaraq dəstəkləyib. O bütün türk dünyasının dostu, praktik olaraq qədim əcdadlarımızın, yəni qədim hunların nümayəndəsi hesab olunurdu və indi də belədir.

Amma şəxsən biz daim qeyd etmişik ki, o qətiyyən Avropa siyasətçisi, daha doğrusu, demokrat deyil. O bütün Avropa prosesini çox tənqid edirdi, hətta fürsətçi idi. Əlbəttə ki, bu günah deyil: məşhur “Brexit”i, yəni liberal Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxmasını xatırlayın. Hətta bu, sonuncu və ya təcrid olunmuş bir hadisə deyildi. Bir çox Avropa mühafizəkarı Avropa inteqrasiyası prosesini çox tənqid edir. Bir daha qeyd edək ki, bu baxımdan Orban ilk deyildi və yəqin ki, sonuncu da olmayacaq...

Lakin bütün dünyada, xüsusən də Qərbdə siyasətçilər ümumiyyətlə demokratlar kimi düşünməyə və davranmağa məcburdurlar. Dostumuz Orbanın davranışında bunu heç görmədik. Baxmayaraq ki, bir daha vurğulayaq ki, necə deyərlər, Qərb siyasətində doğuşdan, yəni ideoloji demokratlar nadirdir - hətta cənab Trampın özü də "demokratik lider rolunu" oynamağa məcburdur.

Üstəlik, bəzi siyasi müşahidəçilər Orbanın, Lukaşenkonun və Vuçiçin ölkəmizin dostları olduğunu da qeyd edirlər. Biz bununla qismən razıyıq: beynəlxalq məsələlərdə, xarici siyasətdə hər şey daxili məsələlərdən daha mürəkkəbdir. Dünyada demokratik və qeyri-demokratik ölkələrin olduğunu inkar edə bilmərik. İstəsək də, istəməsək də, gec-tez öz seçimlərimizi etməli, yerimizi tapmalıyıq. Bəli, qeyri-demokratik ölkələr Çin və ya Rusiya kimi güclərin ətrafında birləşməyə meyllidirlər...

Amma söhbət geosiyasi formatlardan getmir. Ölkələr və dövlətlər təkcə geosiyasi səbəblərə görə (baxmayaraq ki, bu, baş verir!) kimisə razı salmaq üçün deyil. Xeyr, indi 21-ci əsrdir və müasir, mədəni bir millətin demokratiyadan başqa çarəsi yoxdur.

Orbanın siyasətinin başqa, qeyri-müəyyən, qaranlıq tərəfləri də var idi: biz onun Ukraynaya qarşı fobiyasını heç vaxt başa düşmədik. İnanın mənə, qonşu Polşanın Ukraynaya və hətta Belarusa iddia etmək üçün daha çox, tarixi əsasları var idi, çünki bu ölkələrin bəzi bölgələri bir vaxtlar tarixən Polşa ərazisi idi. Vahid Almaniya yaradılanda ona sərt bir şərt qoyuldu: yeni Almaniya qonşu ölkələrə ərazi iddiaları irəli sürməyəcək və bu şərt hələ də yerinə yetirilir.

Orbanın qonşu Ukrayna ilə problemi nə idi? Bu problemlər Kiyevlə dialoq yolu ilə həll edilə bilməzdimi? Axı Aİ və onun təsisatları kömək edə bilərdi...

Buna görə də, şəxsən biz inanırıq ki, Budapeşt özünü, bəlkə də dərinliyində demokratiyaya və Qərb dəyərlərinə nifrət edən, vətəndaşlarının bütün hüquq və azadlıqlarını tək bir fərmanla qadağan edən, orada başqa bir Belarus quracaq, amma bacarmayan bir macəraçı siyasətçidən azad etdi...

Yeni hökumətə gəldikdə isə, gələcək onun Macarıstan üçün nə edəcəyini göstərəcək. Avropa inteqrasiyasına, Aİ-yə və digər Avropa təsisatlarına gəldikdə, əsasən onlardan narazı olan siyasətçilərdir; adi insanlar ölkələrinin Aİ-yə üzvlüyünün təmin etdiyi hüquq və imtiyazlardan heç də imtina etmək istəmirlər. Hətta qonşu Gürcüstan vətəndaşları belə, necə deyərlər, Avropa inteqrasiyasının bəhrələrindən imtina etmək niyyətində deyillər və biz dəfələrlə yazmışıq ki, avropalılar Gürcüstan vətəndaşlarını bütün bunlardan məhrum etməyə başlayanda oliqarx İvanişvili ciddi problemlərlə üzləşəcək...

Buna görə də, bəlkə də hamı bizimlə razılaşmaz, amma bizim fikrimiz budur ki, Macarıstanda demokratiya və sağlam düşüncə qalib gəlib. Çünki ölkə Avropadadır və buna görə də ilk növbədə Avropa geosiyasi və geoiqtisadi məkanında öz yerini tapmalıdır. Yalnız bundan sonra Macarıstanın türk dünyasına nə dərəcədə inteqrasiya etməli olduğunu və ya hətta inteqrasiya edə biləcəyini görəcəyik. Hazırda heç kim, o cümlədən Aİ onun türk dünyası ilə mədəni əlaqələrini inkişaf etdirməsinə mane olmur...

Müəllif: Hüseynbala Səlimov

Mənbə: Zerkalo.az