Orionun sirri: Kosmik ulduz inkubatoru

NASA “Habbl” kosmik teleskopu vasitəsilə çəkilmiş heyranedici görüntülər silsiləsini təqdim edib. Fotolarda Orionun Molekulyar Buludundakı gənc protoulduzların formalaşdırdığı qaz və tozdan ibarət qeyri-adi “mənzərə” əks olunub.

Orion Buludu kimi də tanınan bu nəhəng ulduzəmələgəlmə bölgəsi Yerdən təxminən 1300 işıq ili məsafədə yerləşir və yüzlərlə işıq ili boyunca uzanır. Bura planetimizə ən yaxın və ən aktiv yeni ulduz “inkubatorlarından” biri hesab olunur. Onun sıx qaz-toz daxilində elə ulduzlar doğulur ki, onların güclü radiasiyası, maddə şırnaqları və ulduz küləkləri ətraf mühiti, sözün əsl mənasında, yenidən formalaşdırır; boşluqlar yaradır, qövslər qurur və mürəkkəb, sanki heykəltəraş əlindən çıxmış strukturlar yaradır.

“Habbl”ın birinci görüntüsündə sıx qaz və toz buludlarına qərq olmuş gənc ulduzların kompakt qrupu görünür. Kadrın demək olar ki, mərkəzində, qatı pərdə arxasında HOPS 181 protoulduzu gizlənib. Sol yuxarı küncdə isə uzanmış əyri qövs diqqət çəkir - bu, ehtimal ki, protoulduzun maqnit qütblərindən püskürən yüksək sürətli hissəciklərlə bağlı olan güclü maddə atılmasının izidir.

İkinci fotoda kadrın sağ aşağı hissəsində yerləşən parlaq CVSO 188 ulduzu dərhal diqqəti cəlb edir. Lakin astronomlar üçün əsas maraq obyekti mərkəzdən bir qədər solda gizlənmiş HOPS 310 protoulduzudur. Məhz o, öz şırnaqları və ulduz küləkləri ilə ətrafdakı buludda divarları parlaq işıqlandırılmış geniş bir boşluq “oyub”. Sağ yuxarı küncdə isə diaqonal üzrə gənc ulduzun maqnit qütbləri tərəfindən nəhəng sürətlərə qədər sürətləndirilmiş hissəciklər axını - bütöv bir emissiya zolağı uzanır. Elə oradaca uzaq fon qalaktikalarını da seçmək mümkündür.

Üçüncü təsvir daha bir protoulduzu və onun qaz-toz buludunda yaratdığı irimiqyaslı boşluğu nümayiş etdirir. Bu, gənc ulduzların enerjili küləklərinin ətraf mühiti necə formalaşdırdığının əyani sübutudur. Kadrın sağ yuxarı küncündə fon ulduzları görünür.

Tədqiqatçılar “Habbl” teleskopundan istifadə edərək protoulduzların təkamül etdikcə ətraflarını necə dəyişdiyini anlamağa çalışıblar. Gözlənilmədən məlum olub ki, yaranan boşluqların ölçüləri zaman keçdikcə güman edildiyi kimi böyümür. Bundan əlavə, alimlər belə qənaətə gəliblər ki, protoulduzlar üzərinə maddə akkreasiyasının (toplanmasının) sürətinin azalması və soyuq molekulyar buludlarda ulduzəmələgəlmənin ümumi səmərəliliyinin aşağı olması, sadəcə, qaz-toz “baramalarının” təmizlənməsi ilə izah edilə bilməz. Bu nəticələr kosmosun dərinliklərində ulduzların doğulmasını idarə edən daha mürəkkəb və incə mexanizmlərin mövcudluğuna işarə edir.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ